Фото: Vitaly Gariev / Pexels
Қазақстан Ұлттық банкі автонесиенің кейбір түрлері үшін борыш жүктемесі бойынша жеңілдікті тағы бір жылға сақтауды жоспарлап отыр. Бұл банктерге несие төлемдерінің табыстағы үлесіне қойылатын жалпы шектеуді сақтамай, осындай қарыз беруге мүмкіндік береді. Бұл жоспар туралы Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов хабарлады (kursiv.media). Жеңілдік көліктің түрі мен оны сатып алу шарттарына байланысты беріледі, сондықтан барлық автонесиеге қолданылмайды.
Табыстың қанша бөлігін несие төлеуге жұмсауға болады
Борыш жүктемесінің коэффициенті, яғни БЖК, қарыз алушының орташа айлық табысының қанша бөлігін несие төлемдеріне жұмсайтынын көрсетеді. Қазақстанда оның шекті мәні — 0,5: қарыздарды өтеуге табыстың жартысынан көбі жұмсалмауы керек.
Банк осы шектеуді сақтап қарыз бергенде, жаңа несиені қоса алғанда, барлық несие бойынша төлемдерді есепке алады. Сондықтан көлік үшін алдағы уақытта төленетін сома ғана емес, ай сайынғы міндеттемелердің жалпы сомасы маңызды.
Автонесиенің кейбір түрлеріне бұл шектеу қолданылмайды. Банктер тәуекелдерді бақылау үшін БЖК-ні есептейді, бірақ мұндай қарыздарды бергенде оның шекті мәнін сақтауға әзірге міндетті емес.
Жеңілдік қандай көліктерге қолданылады
Шарттар сатып алынатын көліктің жаңа немесе жүрілген болуына байланысты:
- Жаңа көлік Қазақстанда алғаш рет тіркеліп, банкке кепілге қойылуы керек.
- Жүрілген көлік кепілге қойылуы, ал бастапқы жарна кемінде 50% болуы керек.
- Шыққанына үш жылдан аспаған көлік үшін бастапқы жарна кемінде 30% болуы керек; кепілге қою шарты сақталады.
Шектеуді қолданбау мерзімін дәл осы санаттағы несиелер үшін ұзарту жоспарланып отыр. Жарияланған шешім көлік сатып алушылардың бәрі үшін БЖК талабы алынып тасталады дегенді білдірмейді.
Шектеу қашан қайта енгізілуі керек еді
Қазіргі жеңілдіктің мерзімі 2026 жылғы 31 желтоқсанда аяқталуы керек. Мамыр айында ҚНРДА төрағасы Мәдина Әбілқасымова талаптың 2027 жылдың басынан қайта енгізілетінін айтқан еді.
Енді Ұлттық банк БЖК-нің шекті мәнін қолдануды тағы бір жылға шегеруді көздеп отыр. Сүлейменов алдағы жоспарды былай түсіндірді: «Яғни 1 қаңтардан бастап талаптарды қатаңдату жоспарланып отырған жоқ».
Ұлттық банк жеңілдікті неге ұзартпақ
Бұған автонесиелеу өсімінің баяулауы себеп болды. Сүлейменовтің айтуынша, бұған дейін бұл сегменттің жылдық өсімі 73%-ға жетіп, берілген несие көлемі 100%-ға артқан. Бұл нарықтың шамадан тыс қызып кетуі мүмкін деген алаңдаушылық туғызған.
Соңғы 12 айда сегменттің өсімі шамамен 13–14% болды. Ұлттық банк жағдай тұрақтанды деп санайды, сондықтан әзірге бұл қарыздарға шектеу енгізуді жоспарлап отырған жоқ.
Сонымен бірге есептеулерге бақылау сақталады. Екінші қарашада ҚНРДА 11 ірі банкте борыш жүктемесінің қалай есептелетінін тексеруді бастады. Пилоттық тексеру банктердің оны әртүрлі есептейтінін көрсетті.
Автонесие рәсімдер алдында нені тексеру керек
Жеңілдікті пайдалануды көздесеңіз, көліктің жасын, бастапқы жарна мөлшерін және кепілге қою шартын тексеріңіз. Жаңа көлік үшін оның Қазақстанда алғаш рет тіркелуі де маңызды.
Қарапайым тілмен айтқанда, Ұлттық банк шектеуді қолданбау тәртібін тағы бір жылға сақтауды жоспарлап отыр, бірақ шешуші рөлді сатып алу шарттары атқарады. Өтінім бермес бұрын таңдаған автонесиеңіз жеңілдік берілетін санатқа кіретінін банктен нақтылаңыз.
