АҚШ-та ит немесе мысықтың генетикалық көшірмесі үшін қазірдің өзінде 50 мың доллар сұралуда, ал бұл қызметке кезек айлап созылады. Ал Қытайда бұл уақытта үй жануарларымен қатар қодастарды, ірі қара малдың сирек тұқымдарын және рекордты сүт беретін ешкілерді жаппай клондауда. RAEM.KZ құнды геномды сақтау тәсілі қай жерде аяқталып, адамға қайтыс болған үй жануарын қайтару үмітін сататын алып индустрия қай жерде басталатынын егжей-тегжейлі талдайды.
21 тамызда ABC News америкалықтардың үй жануарларын клондауға деген қызығушылығының жаңа қарқыны туралы арнайы зерттеу сюжетін жариялады. Формулировка ғылыми фантастика сияқты естіледі: ауқатты иесі ондаған мың доллар төлейді және ядролық геномы қайтыс болған иттің геномын толықтай дерлік қайталайтын күшікке қол жеткізеді. Бірақ әдемі маркетингтің артында күрделі биоинженерия мен нарықтық этиканың өткір мәселелері жатыр.
Итті қалай клондайды — және неліктен бұл «қайта тірілту» емес?
Ғылыми тұрғыда процесс соматикалық жасуша ядросын тасымалдау (SCNT) деп аталады:
- Жануардың терісінен немесе тінінен тірі жасуша алынады.
- Басқа донор ұрғашы жануардың жұмыртқа жасушасынан оның жеке ядросы (ДНҚ) алынып тасталады.
- Оның орнына қайтыс болған немесе клондалатын жануардың ядросы салынып, электр тогымен белсендіріледі.
- Эмбрион суррогат анаға салынып, жүктілік басталады.
Басты шындық: Клон — бұл жануардың жаны мен мінезін қайтару емес. Бұл тек уақыты кешігіп дүниеге келген генетикалық бір жұмыртқалы егіз. Оның тәртібі, дағдылары мен мінез-құлқы жаңа өмірде, жаңа ортада қалыптасады.
Неліктен үй жануарларын клондау дәл АҚШ-та тез өсуде?
Америкада үй жануарларына отбасының толыққанды мүшесі ретінде қарау мәдениеті өте жоғары. Адамдар сүйікті иті немесе мысығы өлген кезде психологиялық күйзеліске ұшырайды және ViaGen Pets компаниясы дәл осы үміт пен сезімге сүйеніп маркетинг жүргізеді.
АҚШ және Қытай: бір нарықтың екі бөлек моделі
| Параметр | АҚШ (ViaGen Pets) | Қытай (Sinogene және мемлекеттік институттар) |
|---|---|---|
| Негізгі бағыт | Үй жануарлары (ит, мысық, жылқы) | Үй жануарлары + Ауыл шаруашылығы мен өндіріс |
| Итті клондау бағасы | ~ $50 000 | ~ $30 000 – $38 000 |
| Мақсат | Жеке тапсырыстар мен эмоциялық байланыс | Азық-түлік қауіпсіздігі, геномды сақтау, полиция иттері |
| Мемлекет қолдауы | Жоқ (таза жеке коммерция) | Жоғары (мемлекеттік зертханалар мен субсидиялар) |
Қытай қазір дәл нені клондап жатыр?
Қытай биотехнологиялық зертханалары тек үй жануарларымен шектелмейді. Олар өндірістік ауқымда:
- Жылына 100 тоннадан астам сүт беретін ерекше голштин сиырларын,
- Тибет тауларындағы сирек қодастарды,
- Қызметтік іздестіру жұмыстарында үздік нәтиже көрсеткен полиция иттерін клондайды.
Оңтүстік Кореяны неге ұмытуға болмайды?
Оңтүстік Кореяның Sooam Biotech институты кезінде әлемде бірінші болып Снуппи атты итті клондаған. Бүгінде олар халықаралық деңгейде қызметтік иттер мен жойылып бара жатқан жабайы аңдардың геномын сақтау бойынша көшбасшы болып қала береді.
Клондау тағы қай салаларда қолданылады?
Медицина мен фармакологияда адам ауруларын зерттеуге арналған генетикалық біркелкі зертханалық жануарларды өсіруде, сондай-ақ трансплантация үшін органдары үйлесімді шошқаларды көбейтуде клондау маңызды рөл атқарады.
Басты этикалық дау: әрбір сәтті туылудың құны қандай?
Биоэтиктер мен жануарлар құқығын қорғаушылар бір ғана дені сау күшікті алу үшін ондаған донор мен суррогат аналардың пайдаланылатынын, көптеген эмбриондардың дамымай қалатынын еске салады.
Дін жануарларды клондауға тыйым сала ма?
Әлемдік діндердің басым бөлігі адамды клондауға қатаң қарсы болғанымен, ауыл шаруашылығы мен ғылыми мақсаттағы жануарларды клондауға салыстырмалы түрде рұқсат береді, бірақ жануарларға шектен тыс азап шектірмеу талап етіледі.
Қытайдағы гендік-модификацияланған қыздар — бұл клондау емес
2018 жылы Хэ Цзянькуй жасаған CRISPR гендік өңдеу эксперименті клондауға жатпайды — бұл тірі адамның ДНҚ-сын өзгерту болатын және ол бүкіл әлемдік ғылыми қауымдастықтың қатаң сынына ұшырады.
Қазақстанда жануарларды клондауға рұқсат етілген бе?
Қазақстан заңнамасында адамды клондауға толықтай тыйым салынған. Ал ауыл шаруашылығы мен ғылыми мақсатта жануарларды клондау бойынша қатаң шектеулер жоқ, алайда отандық ғылыми орталықтарда бұл әзірге коммерциялық емес, ғылыми-тәжірибелік деңгейде ғана қарастырылады.
Әлемдік клондау жарысы қайда бара жатыр?
Технологиялар арзандап, дәлдігі артқан сайын, жақын 10 жылда клондау элиталық байлардың қызметінен стандартты агроөнеркәсіптік құралға айналатыны сөзсіз.
Қорытынды
Клондау — бұл өлімді жеңу емес, бұл тек биологиялық ақпаратты сақтау мен қайта көшірудің жоғары технологиялық құралы.
FAQ: Жануарларды клондау туралы қысқаша
Итті клондау қанша тұрады?
АҚШ-та шамамен $50 000, Қытайда шамамен $30 000 – $38 000 тұрады.
Клон бұрынғы жануар сияқты бола ма?
Сырт келбеті 99% ұқсас болады, бірақ мінезі мен әдеттері жаңадан қалыптасады.
Клон деген ГМО ма?
Жоқ, оның гені өзгертілмейді, ол тек генетикалық табиғи көшірме болып табылады.
Қайтыс болған жануарды клондауға бола ма?
Иә, егер ол өлгеннен кейін алғашқы 2-5 күн ішінде тері үлгілері дұрыс сақталып алынса.
Адамды клондады ма?
Жоқ, адамды клондауға әлемнің барлық елдерінде заңмен қатаң тыйым салынған.
Әлемде кім көшбасшы?
Ауқымы мен өндірістік мүмкіндіктері бойынша Қытай, ал жеке үй жануарлары нарығында АҚШ көш бастап тұр.
