Ольга Тесля — TopLegal заң орталығының жетекшісі, 15 жылдық сот тәжірибесі бар заңгер және кәсіби медиатор. Оның негізгі мамандануы — коммерциялық даулар, берешектерді өндіру және бизнес-серіктестер мен контрагенттер арасындағы қақтығыстарды реттеу.
Ұзақ уақыт бойы Ольга қақтығысқа заңгерлердің басым көпшілігі сияқты қарайтын: шағым, талап арыз, сот және сот орындаушысы.
Шарт бар. Бұзушылық бар. Өзін құқылы санайтын тарап бар. Ендеше сотқа жүгініп, мәселені шешу керек.
Алайда 15 жылдық сот тәжірибесі барысында бұл логиканың осал тұстары көріне бастады.
«Сіз шын мәнінде құқылы болсаңыз да, соттың сіздің пайдаңызға тез әрі мінсіз аяқталатынына ешкім кепілдік бермейді», — дейді Ольга.
Соттағы жеңісті әлі ақшаға, мүлікке немесе нақты орындалған міндеттемеге айналдыру қажет. Ал бұл кезеңде көптеген компаниялар тығырыққа тіреледі.
Дәл осы жерде, Ольганың айтуынша, проблеманың екінші бөлігі басталады: көп айлық сот процестері, үлкен шығындар және борышкердің бос шоттары.
Істе жеңіске жетуге болады — бірақ нәтижені әлі көп күтуге тура келеді
Сот шешімі ертеңгі күні ақшаның шотқа түсетінін білдірмейді.
Егер борышкер оны ерікті түрде орындамаса, атқарушылық іс жүргізу басталады. Ал бұл — жеке сот орындаушылары, мүлікті іздеу, шоттарды бұғаттау және шексіз күту.
Ольга мұндай жағдайлармен көп жылдық жұмыс оны біртіндеп медиацияға алып келгенін айтады.
«Сот шешімі бар, бәрі заңды, бірақ нақты қайтарым жоқ ондаған істерден кейін сіз ойлана бастайсыз: бәлкім, басқа жол бар шығар?»
Медиация сотты толық алмастырмайды, бірақ көптеген бизнес-дауларда ол уақыт пен ақшаны бірнеше есе үнемдей алады.
Сотта үшінші тарап (судья) шешім қабылдайды және көбіне бір тарап толық жеңіліске ұшырайды. Ал медиацияда тараптар өздеріне қолайлы шарттарды бірге бекітеді.
Нәтижесінде ерікті түрде орындалатын келісім жасалады, өйткені оның шарттарын тараптар өз мүдделеріне сай дербес келіскен.
Бизнес үшін бұл сот орындаушыларының шексіз қарбаласынан гөрі әлдеқайда сенімдірек кепілдік береді.
2,5 млн теңгелік дау тағы жүздеген мың шығын тудыруы мүмкін
Бизнес үшін басты дәлелдердің бірі — ақша.
Ольга қарапайым мысал келтіреді: компания контрагенттен 2,5 млн теңге көлеміндегі берешекті сот арқылы өндіріп алуға тырысады.
Мемлекеттік баж заңды тұлғалар үшін талап сомасының 3%-ын құрайды — бұл бірден 75 мың теңге.
Сотта өкілдік ету үшін заңгердің қызметі орта есеппен 300–500 мың теңгені талап етеді.
Процесс бірінші сатыда кемінде 2-4 айға созылады. Егер апелляция болса — тағы 2-3 ай қосылады.
Осы уақыт бойы ақша айналымнан шығып қалады және инфляция мен уақыттың әсерінен құнын жоғалтады.
Егер сотта жеңіске жетсеңіз, сот орындаушысына өндірілген соманың 10–25%-ына дейін төлеуге тура келеді.
Ал егер компанияда ақша мен мүлік болмаса, сіз тек қағаз жүзіндегі шешіммен және қосымша жаратылған шығындармен қаласыз.
Осылайша 2,5 млн теңгені қайтару талпынысы тағы жарты миллион теңге тікелей шығынға және жарты жыл уақытқа түседі.
Дәл сол мысалдағы медиация — шамамен 250 мың теңге
Медиатордың қызметі үшін, Ольганың айтуынша, тараптар жеке келіседі және көбіне бұл шығынды екіге бөледі.
2,5 млн теңгелік ұқсас дауда медиация процедурасы орта есеппен шамамен 250 мың теңгені құрайды.
Ең бастысы — уақыт: медиация көбінесе бірнеше күннен 2-3 аптаға дейінгі мерзімде шешіледі.
Соттағыдай айлап созылатын рәсімдер мен қарсыластық жоқ.
Тараптар нақты төлем кестесін, өзара есеп айырысуды немесе тауармен өтеуді бекітеді.
Егер келісім сотқа дейін жасалса, мемлекеттік баж төленбейді. Ал егер сот процесі кезінде жасалса, төленген мемлекеттік баж бюджеттен толық қайтарылады.
Бизнес серіктестік қарым-қатынасты сақтап қалады және ақшаны тезірек қайтарады.
Бір қақтығыс құқық қорғау органдарына дейін жетті. Ол 10 күнде жабылды
Ольганың тәжірибесіндегі кейстердің бірі медиацияның тек қарапайым шарттар бойынша ғана емес, күрделі дағдарыстарда да қалай жұмыс істейтінін анық көрсетеді.
Клиент қызметке тапсырыс беріп, орындаушының кінәсінен өзіне айтарлықтай залал келді деп есептеген.
Ашуға булыққан тапсырыс беруші құқық қорғау органдарына алаяқтық туралы арыз жазған.
Екі тарап та адвокаттар жалдап, бір-біріне қарсы арыздар жаза бастады.
Іс қылмыстық сипатқа көшіп, екі компанияның да қызметі тоқтап қалу қаупі туындады.
Осы кезеңде тараптардың бірі Ольга Тесляға жүгініп, келіссөз жүргізуді сұрады.
«Біз екі тарапты да бір үстелге отырғызып, эмоцияларды сыртқа шығаруға мүмкіндік бердік және нақты сандарға көштік», — дейді Ольга.
Анықталғандай, мәселе қасақана алаяқтықта емес, орындаушы тарапындағы техникалық ақаулық пен байланыстың үзілуінде болған.
Келіссөздер барысында орындаушы нақты шығындарды өз мойнына алып, жұмысты қайта сапалы атқаруға міндеттенді.
Тараптар медиативтік келісімге қол қойып, құқық қорғау органдарына берілген барлық шағымдарды кері қайтарып алды.
Айларға созылып, екі жақты да тығырыққа тірейтін дау небәрі 10 күн ішінде толық шешімін тапты.
Кейде адамдар ақша үшін емес, басқа себеппен дауласады
Әрбір медиация бірден келісіммен аяқтала бермейді.
Ольганың айтуынша, ең қызықты себеп көбінесе заңгерлік жазықта емес, таза психологиялық салада жатады.
Көптеген бизнес-жанжалдарда басты себеп қаржылық шығын емес — өкпе-реніш, менсінбеушілік немесе серіктестің менмендігі болып шығады.
Бір кәсіпкер екіншісіне телефон соққанда дөрекі жауап алған, немесе оның еңбегін бағаламаған.
Содан кейін адам сотқа барады: ақша үшін емес, «өзінің дұрыстығын дәлелдеу» немесе қарсыласын жазалау үшін.
Мұндай жағдайда кәдімгі заңгер тек құжаттарды дайындап, өртке май құя түседі.
Ал медиатордың міндеті — осы эмоционалдық түйінді шешіп, тараптарға мәселенің шын мәнінде не нәрседе екенін түсіндіру.
Кейде қарапайым кешірім сұрау немесе қателікті мойындау миллиондаған сот талаптарын тоқтатуға жеткілікті болады.
Адамдар өздерін тыңдағанын және түсінгенін сезінгенде, олар сындарлы келіссөздерге бірден дайын болады.
Бұл — сот процесінде ешқашан орын алмайтын медиацияның басты артықшылығы.
«Әлсіздермен ешкім келіссөз жүргізбейді»
Кейде кәсіпкерлер медиацияны «әлсіздік» немесе өз құқықтарынан бас тарту деп түсінеді.
Ольга бұл пікірмен түбегейлі келіспейді.
«Әлсіз әрі өз ұстанымын қорғай алмайтын тараппен ешкім де келіссөз үстеліне отырмайды», — дейді ол.
Медиацияға бару үшін мықты заңдық позиция қажет: нақты жиналған құжаттар, актілер, дәлелдемелер базасы болуы тиіс.
Қарсы тарап егер келіссөздер нәтиже бермесе, сотта сөзсіз жеңілетінін түсінуі керек.
Тек сол кезде ғана ол медиацияға шынайы дайын болады және ымыраға келеді.
Медиация — бұл соттан қашу емес, бұл күшті ұстанымды тиімді прагматикалық нәтижеге айналдыру өнері.
Сондықтан кәсіби медиатор бір мезгілде мықты сот практигі болуы өте маңызды.
Медиация сот процесі басталған күннің өзінде мүмкін
Медиаторға тек сотқа дейін ғана жүгіну міндетті емес.
Қазақстанның Азаматтық процестік кодексі медиацияны сот өндірісінің кез келген сатысында қолдануға мүмкіндік береді.
Тіпті іс сотта қаралып жатқанда, судья шешім шығарғанға дейін тараптар медиацияға көшу туралы өтініш бере алады.
Бұл жағдайда сот процесі тоқтатыла тұрады, ал медиативтік келісімге қол қойылғаннан кейін сот істі тоқтатады.
Мұндай келісімді сот өз ұйғарымымен бекітеді және ол заңды күшіне енген сот шешімімен бірдей мәртебеге ие болады.
Бұл тараптарға заңдық қорғанысты жоғалтпай, мәселені өз шарттары бойынша реттеуге толық құқық береді.
Ал егер келісіп алып, бір тарап айнып қалса ше?
Медиативтік келісім жазбаша ресімделеді және орындалу шарттарын, нақты сомалар мен мерзімдерді қамтиды.
Заң бойынша тараптар оны ерікті түрде орындауға міндеттенеді.
Егер борышкер уағдаластықты бұзса, екінші тарап сотқа қайтадан талап арыз беріп, басынан бастап дәлелдеп жатпайды.
Ол сотқа немесе нотариусқа жүгініп, медиативтік келісім негізінде дереу атқару парағын алады және мәжбүрлеп орындатуға жібереді.
Медиация кез келген қақтығысқа сәйкес келе бермейді
Медиация барлық жағдайда бірдей көмектесе бермейді.
Заңда және тәжірибеде келіссөз жүргізу мүмкін емес немесе тиімсіз болатын нақты шектеулер бар.
Біріншіден, борышкер компания жасырынып, байланысқа шықпаса немесе банкроттық сатысында болса, медиация жүрмейді.
Мұндай жағдайда тек қатаң сот шешімі мен мүлікті тәркілеу тетіктері ғана қажет.
Екіншіден, сыбайлас жемқорлық, мемлекеттік мүдделер немесе үшінші тұлғалардың құқықтары бұзылған дауларда медиацияға тыйым салынады.
Үшіншіден, егер қарсы тарап әдейі уақыт созып, өз активтерін шығарып жіберуге тырысып жатса, дереу сот арқылы шаралар қабылдау керек.
Кәсіби заңгер істің мән-жайын алдын ала сараптап, медиацияның орынды немесе орынсыз екенін дұрыс анықтай білуі тиіс.
Бизнес неліктен әлі күнге дейін жиі сотқа жүгінеді
Қазақстанда «Медиация туралы» Заң 2011 жылдан бері қолданыста келеді.
Алайда көптеген кәсіпкерлер дағды бойынша бірден сотқа жүгінуді жөн көреді: талап-арыз → сот → сот орындаушысы.
Ольга мұның бірнеше басты себебін атайды.
Біріншісі — ақпараттың аздығы: көптеген бизнес иелері медиацияның заңды күші сот шешімімен бірдей екенін біле бермейді.
Екіншісі — штаттық заңгерлердің қарсылығы: заңгерлер соттағы сағаттық жұмысын қорғауға бейім және келіссөз дағдыларын меңгермеген.
Үшіншісі — сенімсіздік: тараптар қарсыласпен сөйлесуді «әлсіздік» деп қабылдайды.
Төртіншісі — медиаторлардың біліктілігіне күмән: нарықта бизнес ерекшеліктерін түсінбейтін жалпы профильді мамандар көп.
Осы кедергілерді жеңу үшін бизнеске медиацияның нақты қаржылық пайдасын сандармен көрсету қажет.
Қазіргі экономикалық жағдайда жылдам айналым мен нақты қолма-қол ақша соттағы бос қағаздан әлдеқайда қымбат тұрады.
Ольга Тесля сотқа дейін бизнеске кеңес беретін үш қадам
TopLegal заңгері және медиаторы ретінде Ольга Тесля бизнеске дау туындағанда бірден сотқа жүгірмеуге кеңес береді.
Бірінші қадам — талапты және өз ұстанымыңызды жазбаша түрде нақты тұжырымдау. Қарсы тарапқа эмоциясыз, нақты есептеулер мен құжаттар тіркелген ресми хат жолдаңыз.
Екінші қадам — тәуелсіз медиаторды немесе келіссөз жүргізушіні тарту. Үшінші бейтарап тұлғаның қатысуы көбінесе эмоционалдық шиеленісті бірден сейілтеді.
Үшінші қадам — қаржылық модель құру. Сот шығындары мен уақыт жоғалтуды есептеп, бүгінгі ымыраның болашақтағы ұзақ соттан қаншалықты тиімді екенін бағалаңыз.
Егер осы үш қадам орындалса, даулардың 70%-дан астамы сотқа жетпей-ақ сәтті шешіледі.
Ал егер келіссөздер нәтиже бермесе, сіздің қолыңызда сот үшін толық дайындалған мінсіз құжаттар пакеті болады.
Бизнеске арналған медиация: Ольга Тесля даулармен қалай жұмыс істейді
Ольга Тесля TopLegal командасымен бірге бизнес-қақтығыстарды кешенді түрде шешумен айналысады.
Оған кез келген кезеңде жүгінуге болады: сотқа дейін де, сот процесі кезінде де, тіпті сот шешімі шыққаннан кейін орындау қиындағанда да көмектеседі.
Жұмыс форматы даудың заңдық сараптамасын, қарсы тараппен жеке-жеке және бірлескен кездесулер өткізуді және медиативтік келісімді заңды түрде рәсімдеуді қамтиды.
Басты қағидат — клиенттің уақыты мен қаржысын сақтап, істі нақты материалдық нәтижемен аяқтау.
Сот немесе келіссөздер — бұл мейірімділік туралы мәселе емес
Ольгамен әңгімеден қате қорытынды жасауға болады: сот — нашар, ал медиация — жақсы деп ойлау қате.
Оның өзі мәселені бұлай қоймайды.
Сот — құқықтарды қорғаудың өте маңызды және қажетті мемлекеттік институты.
Сот болмаса, ешкім ешкіммен ешқашан келіспес те еді.
Бірақ сот — бұл соңғы шара (ultima ratio), ең соңғы құрал болуы керек.
Бизнес үшін келіссөздер мен медиация мейірімділік немесе жұмсақтық емес — бұл таза прагматикалық экономикалық таңдау.
Егер сіз ақшаны тезірек қайтарып, шығынды азайтып, өз энергияңызды соттасуға емес, бизнесті дамытуға жұмсай алсаңыз, бұл кез келген сот жеңісінен әлдеқайда тиімдірек.
Ольга Тесляның 15 жылдық тәжірибесі нақ осы қарапайым шындықты дәлелдейді.
Ақылды бизнес дауласқанды емес, өз капиталы мен уақытын ұтымды басқаруды таңдайды.
Ал медиация бұл мақсатқа жетудің ең заманауи және сындарлы құралы болып қала береді.
