Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университетінің ғалымдары салмағы 3 килограмм жылжымалы спектрлік кешен әзірледі. Зерттеушілердің айтуынша, ол бір спектрді шамамен бір минутта тіркейді, ал бұрынғы қондырғыға 20–30 минут қажет болған. Кешен радиацияның материалдарға әсерін зерттеу кезінде әлсіз жарық сигналдарын тіркеуге арналған.
Иллюстрация: ЖИ
Не болды
Digital Business мәліметінше, кешен университеттің «Материалдардың радиациялық физикасы» ғылыми орталығында физика-математика ғылымдарының докторы Қуанышбек Шүнкеевтің жетекшілігімен жасалды. Ғалым 1980 жылдардан бері ядролық физика саласында зерттеу жүргізіп келеді. Кешеннің салмағы мен спектрді тіркеу уақыты туралы деректер осы басылымда келтірілген зерттеушілердің сипаттамасына негізделген.
Әзірлеу барысында ескі жабдықтың негізгі бөлшектері заманауи өлшеу жүйесіне бейімделді. Қажетті бөлшектердің бір бөлігі Беларусь пен Жапониядан жеткізілді. Құрылғы Астанадағы Ядролық физика институтының ДЦ-60 үдеткішінде сыналды. Ғалымдар Гамбургтегі зертханада да зерттеу жүргізді.
Кешен арнайы кристалдардың — сцинтилляторлардың әлсіз жарығын тіркейді. Гамма және рентген сәулелерінің, сондай-ақ иондаушы бөлшектердің әсерінен бұл кристалдар қысқа уақытқа жарқылдайды. Осы сигналдарды талдау сәулеленудің сипаттамаларын және сәуле әсерінен материалдардың физикалық қасиеттері қалай өзгеретінін зерттеуге көмектеседі.
Бұл нені білдіреді
Өлшеу уақытын қысқарту тез жоғалатын сигналдар үшін әсіресе маңызды. Жоба жетекшісінің айтуынша, бұрынғы жабдық көлемді болған әрі бір орында жұмыс істеуге арналған. Жаңа кешенді тасымалдау жеңіл, бұл оны тұрақты зертханадан тыс жерде де қолдану мүмкіндігін кеңейтеді.
«Бұл әсіресе қысқа уақыт ішінде жоғалып кетуі мүмкін әлсіз сигналдарды тіркеу кезінде маңызды», — деді Шүнкеев Digital Business басылымына.
Айтылған жылдамдық өсімі зерттеушілердің бұрынғы қондырғысымен салыстыруға негізделген. Оны өзге спектрометрлерден жылдам деген тұжырым ретінде қабылдауға болмайды: құрылғылардың міндеттері мен өлшеу жағдайлары әртүрлі болуы мүмкін.
Ықшам спектрометрлердің бұрыннан бар екенін тәуелсіз ғылыми дереккөз де көрсетеді. Оңтүстік Кореядағы Мёнджи университетінің зерттеушілері 2016 жылы Sensors журналында жариялаған «Development and Performance Characteristics of Personal Gamma Spectrometer for Radiation Monitoring Applications» мақаласында батареясымен бірге салмағы 340 грамм болатын Personal-Spect гамма-спектрометрінің прототипін сипаттаған. Оған мобильді құрылғы арқылы қашықтан қол жеткізуге болады. Зерттеу қоршаған ортадағы радиацияны бақылау және қауіпсіздік міндеттеріне арналған.
Бұл ғылыми мақала ықшам гамма-спектрометрлердің бұрын да әзірленгенін растайды, бірақ Ақтөбе кешенінің салмағын немесе бір минуттық тіркеу уақытын тексермейді. Personal-Spect радиациялық мониторингке арналған, ал Ақтөбедегі кешен әзірлеушілердің сипаттамасы бойынша әлсіз жарық сигналдарын тіркеп, радиацияның материалдарға әсерін зерттеу үшін қолданылады. Сондықтан оларды тек салмағы немесе өлшеу уақыты бойынша тікелей салыстыру дұрыс емес.
Қазір топ Ақтөбеде шығарылатын рентген аппаратымен тәжірибелер жүргізіп, кешенді одан әрі қолдану жолдарын зерттеп жатыр. Зерттеушілер болашағы бар бағыттардың қатарында радиациялық датчиктерді жетілдіруді және сәулеленуге төзімді материалдар әзірлеуді атайды. Кешенді халықаралық ғылыми жобаларда қолдану және шетелдік зерттеу ұйымдарына таныстыру мүмкіндіктері де қарастырылып жатыр.
