Қазақстан мен «Росатом» құрылымы «Балқаш» станциясын жобалау, жабдықтар жеткізу және құрылысын жүргізу туралы келісті. Бұл — референдумнан кейінгі жобаның ең ірі қадамы, бірақ келісімшарт құны мен нақты кесте әзірге беймәлім күйінде қалып отыр.
Басты келісімшартқа қол қойылды — бірақ бетон құюға әлі пәрмен берілген жоқ
3 қыркүйекте Владивостокта «Қазақстандық атом электр станциялары» ЖШС мен «Атомстройэкспорт» АҚ алғашқы қазақстандық АЭС-ті жобалауға, жабдықтар жеткізуге және құрылысын жүргізуге арналған келісімшартқа қол қойды. «Атомстройэкспорт» — «Росатом» мемлекеттік корпорациясының құрылымына кіретін компания.
Ресми тұжырымдама бойынша бұл — «практикалық кезеңге» өту. Қарапайым тілмен айтқанда, жобада станцияны сызбалардан бастап жабдықтауға дейін және дайын нысанға жеткізуге міндетті компаниямен нақты шарт пайда болды.
Дегенмен қол қою мен құрылыс алаңының арасында заңдық саты әлі бар: тараптар 2026 жылғы 28 мамырдағы үкіметаралық келісім бойынша рәсімдерді, соның ішінде Қазақстан Үкіметімен келісуді аяқтауы тиіс. Сондықтан «АЭС құрылысы басталып кетті» деп айту әзірге ертерек болар еді.
Жоба бұл қол қоюға дейін екі жылға жуық уақыт жүрді
Алғашқы АЭС жобасының негізгі кезеңдері. Күндер ресми хабарламалар мен жоба туралы жарияланымдар негізінде жинақталған.
Саяси шешім 2024 жылғы 6 қазандағы референдумнан кейін қабылданды. АЭС құрылысын қолдап 5 561 937 адам, яғни дауыс беруге қатысқандардың 71,12%-ы дауыс берді. Сайлаушылардың келу көрсеткіші 63,66%-ды құрады.
2025 жылдың маусымында «Росатом» халықаралық консорциумның көшбасшысы ретінде таңдалды. Тамыз айында Алматы облысының Үлкен ауылы маңында инженерлік ізденіс жұмыстары басталды: мамандар топырақтың алғашқы сынамаларын алды. Кейін жобаға «Балқаш» атом электр станциясы» атауы берілді.
2026 жылдың мамырындағы үкіметаралық келісім Ресей мен Қазақстанның ынтымақтастық шеңберін бекітті. Ал қыркүйектегі келісімшарт осы шеңберді тапсырыс беруші мен мердігердің нақты жұмысына айналдырады.
Ең қымбат сұрақтардың жауабы әлі жарияланған жоқ
Келісімшарт қатысушылар мен жұмыс көлемін айқындайды, бірақ қаржылық және күнтізбелік параметрлер көпшілікке әлі ашылған жоқ.
Ресми хабарламада келісімшарттың құны, несиелендіру шарттары, қаржыландырудағы тараптардың үлесі және жобаның қымбаттауы мүмкін болған жағдайдағы жауапкершілік көрсетілмеген. Сондай-ақ егжей-тегжейлі кесте де жоқ: негізгі құрылыс жұмыстары қашан басталады, бірінші энергоблок қашан дайын болады және қандай жағдайларда мерзімдер ауысуы мүмкін.
Бұған дейін ашық мәлімдемелерде станцияны 2035–2036 жылдары іске қосу межеленгені, ал құрылыстың белсенді кезеңін 2027 жылы бастау жоспарланғаны айтылған еді. Алайда келісімшартқа қол қойылғаннан кейін бұл мерзімдер бөлек расталмады. Әзірге оларды бекітілген кесте емес, бағдар ретінде қарастырған қисындырақ.
Қазақстан электр қуатынан бөлек не алады?
Биліктің басты уәдесі — локализация. Қазақстандық кәсіпорындарды тауарлар мен қызметтерді жеткізуге және жұмыстарға барынша тарту, ал жергілікті мамандарды станция құрылысы мен оны одан әрі пайдалануға жұмылдыру көзделген.
Үкімет түсіндірмелері бойынша екі блокты станцияны жұмыспен қамтудың болжамды ауқымы.
Мердігерді таңдағанға дейінгі үкіметтік түсіндірмелерде халықаралық бағалау келтірілген болатын: екі блокты АЭС құрылысы 8 мыңға дейін жұмыс орнын, ал оны пайдалану кезеңі — шамамен 2 мың жұмыс орнын қамтамасыз ете алады. Станция қызметкерлерінің шамамен бестен бір бөлігі арнайы ядролық білімге ие болуы тиіс. Бұл сандар ауқымның шамасын көрсеткенімен, әлі де болса «Балқаш» станциясының бекітілген кадрлық жоспары болып саналмайды.
Қазақстандық бизнес үшін басқа сұрақ маңыздырақ: қандай тауарлар мен жұмыстар жергілікті қамту ретінде танылады және сатып алулардың қанша пайызы ел ішінде қалады? «Барынша тарту» сөзі жақсы естілгенімен, оның нақты өлшемі талаптар, мердігерлік тізімдері мен локализация үлесі ресми жарияланғаннан кейін ғана белгілі болады.
Елге базалық генерация не үшін қажет?
АЭС ірі тұрақты қуат көзі ретінде жұмыс істеуі тиіс: ол тәулік бойы электр энергиясын өндіріп, ауа райына тәуелді болмауы керек. Мұндай режим өнеркәсіпке, инфрақұрылымға, дата-орталықтарға және қарқынды өсіп келе жатқан цифрлық қызметтер санына өте қажет.
Станцияны Балқаш көлінің жағасындағы Үлкен ауылының жанында — қуат тапшылығы мәселесі аса сезілетін энергия жүйесінің оңтүстік бөлігінде орналастыру жоспарлануда. Жоба үшін бұл логикалық қосылу нүктесі болғанымен, сонымен бірге суға, экологияға және қауіпсіздікке ерекше назар аударуды қажет ететін себеп болып табылады.
Сондықтан да қол қойылған келісімшарт — АЭС туралы даудың нүктесі емес, керісінше әлдеқайда нақты әрі мәнді әңгіменің басы. Енді қоғамға жалпылама уәделер емес, ресми құжаттар керек: бағасы, қаржыландыру көздері, жұмыс кестесі, экологиялық шектеулер, қалдықтармен жұмыс істеу ережелері және қазақстандық компаниялардың нақты өлшенетін үлесі.
Бұдан әрі не болады?
Ең жақын ресми меже — келісімшартты Қазақстан Үкіметінің мақұлдауы. Осыдан кейін қаржыландыру мен жұмыс күнтізбесі туралы толық мәліметтер пайда болуы тиіс. Бұған қатар ізденіс жұмыстары, жобалау және құрылыс алаңын дайындау жалғасады.
Тек жобалық шешімдер бекітіліп, барлық қажетті рұқсаттар берілгенде ғана толыққанды құрылыстың басталғаны туралы айтуға болады. Әзірге Қазақстан алғашқы АЭС-ке қарай ең үлкен шарттық қадамын жасады — және бір мезгілде әрбір атой салған сөзді нақты сандармен тексеруге тура келетін кезеңге аяқ басты.
