Халықаралық басылым Қазақстанды жасанды интеллекттің болашақ өңірлік орталығы деп атайды. Бірақ суперкомпьютерлердің, жеке тілдік модельдердің және орасан зор «Деректер орталықтары алқабының» артында екі күрделі сұрақ жатыр: елге электр қуаты жете ме және азаматтардың деректерінің пайдаланылуын кім бақылайды.
Қазақстан Al Jazeera беттеріне мұнай, геосаясат немесе кезекті халықаралық саммит үшін шыққан жоқ. Бұл жолы шетелдік басылым елдің жасанды интеллекттің өңірлік орталығына айналу әрекетін талдайды.
Материал жағымды сипатта шыққан. Al Jazeera Astana Hub, қазақ тіліндегі модельдер, IT-мамандарды даярлау және ЖИ-мен өткізілетін ерекше мемлекеттік тәжірибелер туралы баяндайды. Бірақ мақаланың соңы тәуекелдерге арналған: энергия жүйесі, дата-орталықтардың қоршаған ортаға әсері және азаматтардың құқықтарын қорғау.
RAEM.KZ сандарды тексерді. Мұнда ауқым жарияланымның өзінен де қызықтырақ болып шығады.
Директорлар кеңесінде қазірдің өзінде нейрожелі дауыс береді
Al Jazeera мақаласы «Самұрық-Қазына» қорының директорлар кеңесіне енгізілген SKAI нейрожелісінен басталады.
Бұл жай ғана әдемі анықтамалар дайындайтын чат-бот емес. SKAI ресми түрде дауыс беру құқығын алды және директорлар кеңесінің отырысына қатысып та үлгерді.
Жүйе 2008 жылдан бергі қордың құжаттары мен директорлар кеңесінің шешімдерінде оқытылған. Ол қаржылық, операциялық және нарықтық деректерді талдайды, тәуекелдерді болжайды және күн тәртібіндегі мәселелер бойынша ұсыныстар береді.
SKAI қазақстандық Alem LLM тілдік моделінде жұмыс істейді, ал ақпарат ел ішінде «Қазақтелекомның» есептеу қуаттарында сақталады.
Әзірге бұл бизнесті машиналардың бақылауына беруден гөрі корпоративтік басқару экспериментіне көбірек ұқсайды. Бірақ шетелдік БАҚ-тың қазақстандық ЖИ туралы әңгімесін дәл осыдан бастауына түрткі болатындай ерекше көрінеді.
Қазақстан Кремний алқабы емес — және ол болуға тырыспайды да
Al Jazeera-ның келесі дәлелі — адамдарды дайындау.
Tomorrow School-ға 25 мыңға жуық өтінім түскен, бірақ іріктеуден үміткерлердің 2%-дан азы өткен. Алғашқы бір жарым жылда бағдарлама 500 адамды дайындады, ал жаңа қабылдаулар 12 өңірде іске қосылуда.
Басылым сондай-ақ Қазақстаннан шыққан мамандар негізін қалаған, бағалауы $1 млрд-тан асқан бейне генерациялау стартапы Higgsfield-ті де еске салады.
Nazarbayev University-де бұл уақытта өз тілдік модельдерін жасауда. MagniSoz 11 тілде мәтінмен және дауыспен жұмыс істейді, ал жаңа Oylan қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі кескіндерді де талдай алады.
Модельдер жергілікті серверлерде орналастырылған. Әзірлеушілер мұны тек деректер қауіпсіздігімен ғана емес, сонымен қатар қазақстандық контекстті, тілді, тарих пен мәдениетті ескеру қажеттілігімен түсіндіреді.
Осының бәрі Қазақстан туралы Орталық Азияның көрнекті AI-орталығы ретінде айтуға мүмкіндік береді. Бірақ нағыз бәйге тілдік модельдерден басталмайды. Ол электр қуатынан басталады.
Екібастұзда тұтас «Деректер орталықтары алқабы» салынуда
Елдің басты инфрақұрылымдық жобасы — Екібастұздағы Data Center Valley.
Бұл дата-орталықтарға, AI-фабрикаларға, GPU-кластерлерге және бұлтты платформаларға арналған алаң. Болашақта оны 1 ГВт қуатқа дейін кеңейту жоспарланған.
Ауқымды түсіну үшін: бұл кеңсенің жертөлесіндегі серверлік бөлме емес. Бұл ірі энергия блогымен салыстыруға келетін қуат.
Бірінші нысан әлдеқайда шағын болады — 50 МВт. Оны 2027 жылдың маусымында іске қосу жоспарланған. Алаңды энергиямен қамтамасыз ету үшін 215 МВт-тық қосалқы станция сатып алынған, ал жанында сумен жабдықтау және телекоммуникациялық желілер жобалануда. Бұл деректерді үкіметтің баспасөз қызметі келтіреді.
Бөлек түрде Қазақстан американдық Firebird және NVIDIA компанияларымен $10 млрд көлеміндегі келісімдер пакетіне қол қойды.
Билік NVIDIA GB300 және Vera Rubin-ді қоса алғанда, 100 мың заманауи графикалық процессорды орналастыру жоспарын мәлімдейді. Күтілетін экспорттық табыс жылына кемінде $3 млрд деп бағалануда.
Бірақ бұл жерде жоспарлар мен дайын нәтижені шатастырып алмау маңызды. $10 млрд — бұл қол қойылған келісімдер мен мәлімделген инвестициялар көлемі. Әзірге қуаты 50 МВт болатын бірінші нысан салынуда, ал 1 ГВт толық қуатқа дейін жоба әлі бірнеше кезеңнен өтуі керек.
Қазақстан көмірді цифрлық экспортқа айналдырғысы келеді
«Қазақтелеком» басқарма төрағасы Бағдат Мусин жобаның идеясын барынша нақты тұжырымдады: Қазақстан Екібастұз көмірін цифрлық экспорттық түсімге айналдыруға ниетті.
Логика түсінікті. Тек электр энергиясын сатудың орнына ел оны дата-орталықтардың жұмысына пайдалана алады және шетелге есептеулерді, бұлтты қызметтерді және ЖИ-ге қолжетімділікті сата алады.
Маржа әлеуетті түрде жоғарырақ. Бірақ тәуекелдер де көбірек.
Дата-орталық тәулік бойы жұмыс істеуі керек. Оған энергия жүйесінде кешкі ең жоғары жүктеме екенін және сәл күте тұру керектігін түсіндіре алмайсың.
Егер қуаты 1 ГВт кешен үнемі толық жүктемеде жұмыс істесе, оған жылына 8,76 млрд кВт·сағ дейін қажет болады. Бұл нақты тұтыну болжамы емес, қарапайым есептік бағалау. Бірақ ол Қазақстанның 2025 жылы пайдаланған барлық электр энергиясының шамамен 7%-на тең.
Нақты шығын жүктемеге, энергия тиімділігіне және кешенді кеңейту қарқынына байланысты болады. Дегенмен, мәселенің ауқымы қазірдің өзінде түсінікті.
2025 жылы Қазақстан өндіргеннен гөрі көбірек энергия тұтынды
KEGOC деректері бойынша, 2025 жылы Қазақстан 123,1 млрд кВт·сағ электр энергиясын өндіріп, 124,6 млрд кВт·сағ тұтынған.
Айырмашылық 1,5 млрд кВт·сағ құрады.
Ең жоғары жүктеме кезінде тұтыну 17 724 МВт-қа жетсе, ең жоғары генерация 17 273 МВт болған. Жетіспейтін энергияны көрші елдерден ағындар есебінен алуға тура келеді.
Сондықтан Al Jazeera білдірген қауіптерді оқырманды қорқыту әрекеті деп атауға болмайды. Энергетикалық тапшылық қазірдің өзінде бар, ал дата-орталықтар енді ғана салына бастады.
Үкімет жаңа электр станциялары мен желілерді жаңғырту Қазақстанға 2027 жылдан бастап ішкі қажеттіліктерді толық өтеуге, ал 2029 жылға қарай тұрақты профицитке шығуға мүмкіндік береді деп күтеді.
Бірақ дата-орталықты екі-үш жылда салуға болады, ал жаңа электр станциясы мен электр беру желілерін салу анағұрлым ұзағырақ уақыт алады. Дәл осы алшақтық бүкіл әлемдік AI-нарық үшін проблемаға айналуда.
Халықаралық энергетикалық агенттік 2030 жылға қарай деректер орталықтарының жаһандық тұтынуы екі еседен астам артып, 945 ТВт·сағ дейін жетеді деп күтеді. Бұл Жапонияның қазіргі жылдық тұтынуынан көп.
Ал су мен экология қалай болмақ?
Серверлерге тек электр қуаты жеткіліксіз. Оларды үнемі салқындатып отыру керек.
CAPS Unlock талдау орталығының өкілі Тілеген Қуандықов Al Jazeera-ға қазақстандық дата-орталықтар үшін иммерсиялық салқындату қарастырылып жатқанын хабарлады: жабдық жылуды өткізетін арнайы сұйықтыққа батырылады.
Мұндай технология дәстүрлі салқындатумен салыстырғанда су тұтынуды азайта алады. Бірақ, сарапшының айтуынша, жобаның жария экологиялық бағалауы әлі жоқ.
Бұл болашақта 1 ГВт-қа дейін ұлғайтқысы келетін кешен үшін өте маңызды. Оның қанша су пайдаланатынын, ол судың қайдан келетінін, нысанның қанша жылу шығаратынын және көмір генерациясының үлесі қандай болатынын түсіндіру қажет болады.
Жаһандық технологиялық компаниялар үшін бұл сұрақтардың беделдік қана емес, маңызды мәні бар. Олардың көбі шығарындыларды азайтуға міндеттенген, сондықтан көмір станцияларының арзан электр қуаты Қазақстанның бір мезгілде артықшылығы да, проблемасы да болуы мүмкін.
ЖИ туралы заң бар. Енді оның қалай жұмыс істейтінін түсіну керек
Al Jazeera-ның екінші үлкен сұрағы дербес деректер мен адам құқықтарына қатысты.
Қазақстан қазірдің өзінде «Жасанды интеллект туралы» Заңды қабылдады. Ол дербес деректерді қорғауды, адамға автоматтандырылған өңдеу туралы ескертуді және ЖИ-жүйелерінің шектеулерін түсіндіруді талап етеді.
Заң әлеуметтік және биометриялық кемсітушілікке, адамдарға жасырын манипуляция жасауға және адамның келісімінсіз эмоцияларды тануға тыйым салады. Жоғары тәуекелді жүйелер үшін қауіпсіздікке қойылатын жоғары талаптар қарастырылған.
Яғни, мәселе ережелердің мүлде жоқтығында емес.
Мәселе бұл ережелердің іс жүзінде қалай орындалатынында. Мемлекеттік бет-әлпетті тану жүйесін кім тексере алады? Азамат өзі туралы қандай деректер жиналғанын қалай біледі? Оларды өшіруді талап етуге бола ма? Алгоритм қателігі үшін кім жауап береді?
Al Jazeera сілтеме жасаған CAPS Unlock өкілі, әсіресе биометриялық сәйкестендірудің жылдам таралуы аясында заңның орындалу тетіктері мен қоғамдық бақылау жеткілікті дәрежеде түсінікті емес деп санайды.
Міне, нағыз дау осы жерден басталады. AI-орталыққа айналу үшін деректерді ел ішінде сақтау жеткіліксіз. Оларға қолжетімділіктің шектеулі, түсінікті және бақыланатынын дәлелдеу керек.
Халықаралық назар — қазірдің өзінде жеңіс. Бірақ емтихан алда
Al Jazeera-да мұндай материалдың шығу фактісінің өзі Қазақстан үшін маңызды. Елді шетелдік ЖИ-ді жай ғана пайдаланып қоймай, өз модельдерін, суперкомпьютерлерін және үлкен дата-орталықтарын салып жатқан орын ретінде тани бастады.
Енді уәделерді жұмыс істейтін экономикаға айналдыру қажет болады.
Бірінші сынақ — 2027 жылдың маусымында Екібастұзда 50 мегаваттық нысанды іске қосу.
Екіншісі — қазақстандық есептеу қуаттарын сатып алуға дайын нақты клиенттердің пайда болуы.
Үшіншісі — энергия жүйесінің тапшылықты арттырмай және шығындарды халық пен өнеркәсіпке аудармай, жаңа сұранысқа төтеп беру қабілеті.
Және төртіншісі — сенім. Адамдар ЖИ қандай шешімдер қабылдайтынын, олардың деректері қайда сақталатынын және жүйе қателессе кім жауап беретінін түсінуі керек.
Қазақстан шынымен де өңірдің AI-орталығы бола алады. Бірақ мұны презентациялар, бейнекарталар саны немесе тіпті меморандумдардағы миллиардтар шешпейді.
Мұны электр қуаты, клиенттер және сенуге болатын ережелер шешеді.
