Отыздан асқан соң стартап бастау — кеш емес. Қазақстанда дәл 31–40 жас аралығындағы құрылтайшылар Kazakhstan Startup Landscape 2026 зерттеуіне қатысушылар арасындағы ең көп жас санатын құрайды. Сауалнамаға қатысқандардың жартысынан көбі бұған дейін бизнес бастаған, ал басым бөлігінде халықаралық тәжірибе бар.
Деректер технологиялық жобалардың артында көбінесе жұмыс істеп, өз саласын жақсы меңгерген және енді өз өнімі арқылы шешіп жатқан нақты мәселеге тап болған адамдар тұрғанын көрсетеді.
RISE Research & Advisory, Astana Hub және Sapa Group жүргізген зерттеуі Қазақстанда стартаптарды кімдер құратынын, кәсіпкерлердің технологиялық бизнеске қандай тәжірибемен келетінін және неліктен іске қосуға бел буатынын егжей-тегжейлі қарастыруға мүмкіндік береді.
Қазақстанда стартаптарды қай жаста бастайды
Өз жасын көрсеткен құрылтайшылар арасында ең көп топтар — 31–35 және 36–40 жастағылар. Олардың әрқайсысына респонденттердің 21%-ынан келеді. Бұл екеуі бірге іріктеменің 42%-ын құрайды.
Қатысушылардың тағы 15%-ы 41–45 жас аралығында, ал 14%-ы — 45 жастан асқандар.
Жас кәсіпкерлер де айтарлықтай көлемде ұсынылған: сауалнамаға қатысқандардың 11%-ы — 26–30 жаста, 21–25 жас аралығына және 21 жасқа дейінгілерге 9%-дан келеді.
Бұл сауалнама жүргізілген сәттегі қатысушылардың жасы, компанияның құрылған сәтіндегі жасы болуы міндетті емес. Сондықтан бұл деректер бойынша кәсіпкерлердің өз жобасын алғаш рет неше жасында іске қосқанын нақты анықтау мүмкін емес.
Дегенмен, бұл бөлініс бір нәрсені анық көрсетеді: Қазақстандағы технологиялық кәсіпкерлік әртүрлі буындарды қамтиды. Қырықтан асқан адамдар осы іріктеменің үштен біріне жуығын құрайды.
Жалдамалы жұмыста бірнеше жыл еңбек еткеннен кейін өз ісін бастауды қарастырып жүрген адам үшін бұл маңызды бағдар. Саланы білу, кәсіби байланыстар және тапсырыс берушілердің қажеттіліктерін түсіну жеке өнім үшін бастапқы нүкте бола алады.
Стартап негізін қалаушылардың білімі қандай
Білім туралы сұраққа жауап берген құрылтайшылардың 82%-ында аяқталған жоғары білім бар.
Ең кең таралған деңгей — бакалавриат: оны респонденттердің 42%-ы көрсеткен. Магистратураны 29%-ы, MBA бағдарламасын 7%-ы аяқтаған, ал 4%-ында PhD немесе ғылым кандидаты дәрежесі бар.
Орта немесе кәсіптік білімді 10%-ы, аяқталмаған жоғары білімді 4%-ы көрсеткен. Тағы 4%-ы басқа нұсқаларды таңдаған.
Бұл деректер қатысушылардың білім деңгейін сипаттайды, бірақ дипломның компанияның табысын анықтайтынын дәлелдемейді. Зерттеу білім деңгейі мен табысты бизнес құру ықтималдығы арасындағы тәуелділікті анықтамайды.
Авторлар зерттеушілік тәжірибені де бөлек атап өтеді: құрылтайшылар командаларының 12%-ында ғылыми жұмыс тәжірибесі бар, ғылыми жарияланымдары немесе PhD дәрежесі бар қатысушылар бар.
Күрделі техникалық міндеттермен байланысты өнімдер үшін мұндай тәжірибе технологияны әзірлеу және тексеру кезінде пайдалы болуы мүмкін. Бірақ бизнесті құру клиенттермен, сатылыммен және қаржымен жұмыс істеуді де талап етеді.
Технологиялық бизнеске қандай мамандықтардан келеді
Сауалнамаға қатысқан құрылтайшылар арасындағы ең көп таралған кәсіби база — инженерия және бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу. Оны қатысушылардың 33%-ы көрсеткен.
Тағы 13%-ы іске қосқанға дейін негізінен сатылымда немесе бизнесті дамытуда жұмыс істеген.
Осылайша, техникалық дайындық кеңінен ұсынылған, дегенмен әрбір негізін қалаушы бағдарламалаудан келе бермейді.
Сатылым тәжірибесі өнімге басқаша қарауға мүмкіндік береді: ол кімге қажет, сатып алу туралы шешімді кім қабылдайды және тапсырыс беруші қандай нәтиже үшін ақы төлеуге дайын. Салалық тәжірибе сырттан байқау қиын болатын міндеттерді көруге көмектеседі.
Мысалы, логистикада жұмыс істеген адам жеткізілімдегі кідірістер мен шығындардың себептерін жақсырақ түсінуі мүмкін. Қаржы секторының маманы құжаттарды өңдеу мен келісудің қиындықтарын терең біледі. Егер мәселені әлеуетті клиенттермен растау мүмкін болса, бұлар өнім үшін ықтимал бастапқы нүктелерге айналады.
Құрылтайшылардың жартысынан көбі бұған дейін бизнес бастаған
Сауалнамаға қатысқандардың 56%-ында қазіргі жобаға дейін стартап немесе басқа бизнес бастау тәжірибесі болған.
Бұл көптеген қатысушылар үшін кәсіпкерлік зерттеуде баяндалған компаниядан басталмағанын білдіреді. Алайда алдыңғы тәжірибе әртүрлі болуы мүмкін: сауалнама бұл іске қосулардың барлығын табысты немесе технологиялық деп санауға негіз бермейді.
Мұндай тәжірибенің практикалық мәні — идеядан кейін сөзсіз пайда болатын міндеттермен таныстық. Серіктестермен келісу, қызметкерлерді іздеу, шығындарды есептеу және сату қажет.
Өткен жоба негізін қалаушыға қатені ертерек байқауға көмектесе алады: тым қымбат әзірлеме, сұраныстың болмауы немесе бір ғана клиентке тәуелділік. Бірақ тәжірибенің өзі жаңа бизнестің табысты болатынына кепілдік бермейді.
Қазақстандық құрылтайшыларда қандай халықаралық тәжірибе бар
Жобаны іске қосқанға дейін халықаралық тәжірибесі болғанын респонденттердің 58%-ы хабарлады.
Ол қызметтің әртүрлі түрлерін қамтыды:
- барлық сауалнамаға қатысқандардың 20%-ы шетелде жұмыс істеген;
- 18%-ы шетелде білім алған;
- 18%-ы басқа елде кемінде алты ай тұрған;
- 16%-ы шетелдік клиенттерге тауарлар немесе қызметтер сатқан;
- 14%-ы Қазақстандағы халықаралық компанияда еңбек еткен.
Қатысушылар бірнеше нұсқаны таңдай алды, сондықтан бұл көрсеткіштерді қосуға болмайды.
Халықаралық тәжірибе міндетті түрде көшіп кетуді білдірмейді. Қазақстан ішіндегі шетелдік компанияда жұмыс істеу немесе шетелдік тапсырыс берушілерге сату да өнімге және бизнесті ұйымдастыруға қойылатын басқа талаптармен танысуға мүмкіндік береді.
Бұл ретте шетелдегі тәжірибе мен стартаптың халықаралық сатылымға дайындығы — екі түрлі нәрсе. Жаңа нарыққа шығу үшін бәрібір сұранысты тексеру, сатып алушыны анықтау және клиенттермен жұмысты құру қажет.
Стартапты жалғыз құра ма, әлде серіктестермен бе
Ерте сатыдағы компаниялардың 41%-ын екі немесе одан да көп құрылтайшы құрған. Масштабталатын компаниялар арасында бұл үлес 53%-ды құрайды.
Іске қосу сәтінде ерте сатыдағы компаниялардың 59%-ында және масштабталатын компаниялардың 47%-ында бір ғана негізін қалаушы болған.
Осылайша, құрылтайшылар командалары іріктемедегі неғұрлым дамыған компаниялар арасында жиірек кездеседі. Бірақ бұл бақылау серіктестің болуының өзі табысқа жету ықтималдығын арттыратынын дәлелдемейді.
Бірлесіп іске қосу жұмысты бөлісуге мүмкіндік береді. Бір негізін қалаушы технологияға, екіншісі — сатылым мен бизнесті дамытуға жауап бере алады. Сонымен бірге, серіктестер өкілеттіктер, үлестер мен жауапкершілік туралы келісуі керек.
Сондықтан практикалық мәселе мынада — компанияға қандай дағдылар қажет және жетіспейтін құзыреттерді қалай жабуға болады. Кейбір жағдайда бұл серіктестің міндеті болса, басқа жағдайда — қызметкердің, консультанттың немесе мердігердің жұмысы.
Неліктен кәсіпкерлер іске қосуға бел буады
Жобаны құрудың ең көп таралған себебі — байқалған нарықтық мүмкіндік. Оны сауалнамаға қатысқан құрылтайшылардың 36%-ы атаған.
Тағы 25%-ы жеке немесе кәсіби мәселені шешу үшін компанияны іске қосқан. 22% үшін басты түрткі жаһандық амбициялар болған.
Кәсіпкерлік шабытты 6%-ы, тәуелсіздікке ұмтылысты 5%-ы көрсеткен.
Нарықтық мүмкіндік пен таныс мәселе ұқсас идеяға әкелуі мүмкін, бірақ бастапқы нүкте әртүрлі. Бірінші жағдайда кәсіпкер сұранысты немесе бос нишаны байқайды. Екіншісінде — өзі ыңғайсыздыққа тап болып, шешім іздей бастайды.
Болашақ негізін қалаушы үшін мұнда пайдалы сұрақ бар: бұл мәселе тағы кімге таныс және ол әлеуетті сатып алушы үшін қаншалықты маңызды? Жеке тәжірибе гипотезаны тұжырымдауға, ал клиенттермен әңгімелесу — оның бизнеске айнала алатынын тексеруге көмектеседі.
Стартап құрылтайшыларының арасында қанша әйел бар
Тиісті деректерді ұсынған компанияларда әйелдер негізін қалаушылардың шамамен 21%-ын құрайды. Абсолюттік мәнде бұл 791 құрылтайшының 162-сі.
Осы сұраққа жауап берген компаниялардың 29%-ында тең құрылтайшылардың арасында кемінде бір әйел бар.
Бұл екі түрлі көрсеткіш. Біріншісі құрылтайшылардың құрамын жеке тұлғалар ретінде сипаттайды, екіншісі — құрылтайшылар командасында әйелдер қатысатын компаниялардың үлесін көрсетеді. Бұл есептеулерге арналған іріктемелер де сәл өзгешеленеді.
Деректер зерттеуге қатысушылар арасындағы әйелдердің өкілдігін бағалауға мүмкіндік береді, бірақ Қазақстанның барлық кәсіпкер әйелдерін сипаттамайды және олардың инвестицияларға қолжетімділігін жеке көрсетпейді.
Бұл портрет болашақ құрылтайшылар үшін нені білдіреді
Зерттеу бірнеше кең таралған қасиеттерді көрсетеді: айтарлықтай кәсіби тәжірибе, жоғары білім, бұған дейін бизнес құру әрекеттері және халықаралық ортамен таныстық.
Бірақ бұл сипаттамалардың ешқайсысы іске қосудың міндетті шарты болып табылмайды. Іріктемеде жас негізін қалаушылар, аяқталған жоғары білімі жоқ кәсіпкерлер және қазіргі жобасы алғашқы бизнеске айналған адамдар бар.
Жас, білім және тәжірибе нарық қатысушыларының құрамын түсінуге көмектеседі. Олар бойынша табысты стартаптың әмбебап формуласын жасау мүмкін емес.
Сауалнаманың өзі де шектеулерге ие. Құрылтайшылар туралы бөлімді 505 респондент толтырған, бұл ретте жекелеген сұрақтарға жауаптар саны әртүрлі: жасын 474 адам, білімін — 480 адам көрсеткен. Қатысу ерікті болды, ал сауалнама Astana Hub платформасы арқылы таратылды, сондықтан нәтижелер елдегі барлық құрылтайшылардың халық санағы болып табылмайды.
Өз жобасы туралы ойланып жүрген адам үшін нақты сұрақтардан бастаған пайдалырақ: ол қандай мәселені жақсы түсінеді, оның шешімі кімге қажет және іске қосу үшін қандай құзыреттер жетіспейді. Кәсіби тәжірибе осы сұрақтарға жауап табуға көмектескен кезде ғана артықшылыққа айналады.
Қазақстандық технологиялық жобалармен және олардың құрылтайшыларымен RAEM.kz сайтындағы Startup Radar каталогынан танысуға болады.
