Сайтқа арналған техникалық тапсырма (ТТ) — кез келген әзірлеу жобасының басты тәуекелі. Дизайн емес, код емес, мерзімдер де емес. Дәл осы ТТ. Тапсырыс беруші бағдарламашы емес, ол қалаған нәтижесін өз тілінде сипаттайды, ал бұл сипаттамада әрдайым олқылықтар қалады — «көзделген», бірақ нақты жазылмаған функционалдар. Мұның іштен қалай көрінетінін жаңа кейс мысалында талдап берейін.
2026 жылдың сәуірінде біз Қазақстандық тау-кен өндіру палатасының — Қазақстандағы тау-кен өндіруші компаниялардың мүддесін білдіретін салалық қауымдастықтың жаңартылған сайтын іске қостық. Мен жобаны басқардым, командада дизайнер мен бағдарламашы болды.
Жоба өз алдына өте қызықты — мүшелік базасы, жеке кабинеттері, жабық бөлімдері және тізілімді басқаруға арналған әкімшілік панелі (админкасы) бар қауымдастыққа арналған B2B-сайт. Бірақ одан да қызығы біз код жазуды бастағанға дейін орын алды.
Тау-кен өндіру қауымдастығына жаңа сайт не үшін қажет болды
Клиент нақты проблемамен келді. Оларда October CMS болды — күрделі жобалар үшін сирек таңдау емес, бірақ бір маңызды ерекшелігі бар: контент-менеджер онымен жұмыс істеу үшін жартылай әзірлеуші болуы керек.
Палатада әзірлеуші бола алатын контент-менеджер болған жоқ. Жаңалықтарды жариялау, мүшелер тізімін жаңарту, іс-шара материалдарын салу қажет болған қарапайым қызметкер болды. Әрбір осындай әрекет үлкен қиындыққа айналатын. Ал функционалды кез келген толықтыру — ұзақ мерзімді сыртқы мердігерге ақылы тапсырысқа айналып отырған.
Бұл әдеттегі қақпан. Технологиялық стек бастапқыда — көбінесе бірінші мердігердің кеңесі бойынша таңдалады — ал онымен жылдар бойы өмір сүруге тура келеді. October — онымен жұмыс істей алатындар үшін қуатты CMS. Контентті бір адамның күшімен үнемі жаңартып отыруы қажет салалық қауымдастық үшін ол сәйкес келмеді.
Біз жобаны WordPress-ке көшірдік. Команданың бұл платформамен үлкен тәжірибесі бар және палатаның міндеттері үшін оның мүмкіндіктері мол. Пайдалану оңай, бейімдеу жеңіл, кез келген қажеттілікке арналған плагиндердің үлкен экожүйесі бар. Контент-менеджер енді ешкімнің көмегінсіз визуалды редакторда жұмыс істейді — таңдаудың басты критерийі де осы болды.
Сонымен қатар дизайнды да жаңарттық. Ескі дизайн бірнеше жыл бұрын жасалған және соған сәйкес ескірген көрінетін. UX-ті заманауи стандарттар бойынша қайта өңдедік — навигацияны, беттер иерархиясын, мобильді бейімделуді реттедік. Бұл мен әлі тоқталатын бөлек әңгіме.
Салалық қауымдастық платформасы не істей алуы керек
!Сайтқа арналған техникалық тапсырма — B2B жобасын көшіру кейсі, raem.kz
Қауымдастық сайты — бұл корпоративтік лендинг немесе интернет-дүкен емес. Оның өз логикасы бар және ол архитектураны айқындайды.
Басты міндет — мүшелік. Кім кіреді, қалай кіреді, кіргеннен кейін не алады. Сондықтан орталық сценарийлер: «палатаға кіру», «жеке кабинетке кіру», «кімдер мүше екенін көру». Қалғанның бәрі — осының айналасында.
Палата мүшесінің жеке кабинеті — бұл e-commerce логикасы емес. Мұнда сатып алмайды, мұнда мәртебені сақтайды. Сондықтан онда:
- компания сауалнамасын толтыру және түзету
- жабық іс-шараларға тіркелу
- палата әкімшісімен тікелей байланыс
- мүшелік мерзімінің аяқталуы туралы 10 күн бұрын хабарлама алу
- жабық бөлімдерге қол жеткізу — клиент айтқандай «өзіндік клуб»
Жабық бөлімдер — бөлек әңгіме. Бастапқыда бір ортақ «мүшенің жеке кабинеті» қарастырылған болатын, бірақ біз бөлек санаттар идеясына келдік: кейбір материалдар барлық мүшелерге көрінеді, ал басқалары — тек белгілі бір топтарға ғана. Бұл логиканы құндырақ етті: палатаға мүшелік енді санатқа байланысты ақпараттың әртүрлі деңгейіне қол жеткізуге мүмкіндік береді. Қарапайым шешім, бірақ ол өнімнің қабылдануын толығымен өзгертті.
Мүшелер каталогы — көпшілікке ашық, бірақ сүзгілері бар. Және дәл осы жерде жобаның ең қызықты міндеттерінің бірі туындады.
Каталогтың көрінбейтін логикасы: неге сүзгілер — жай ғана сүзгі емес
Әдеттегі каталогта бәрі оңай: тізім және бірнеше параметрлер бойынша сүзгілер. Кірдің, сүздің, таптың. Бірақ салалық қауымдастық каталогында алғашқы әсер басқаша жұмыс істейді. Инвестор немесе серіктес палата мүшелерінің бетін бірінші рет ашқанда, ол кездейсоқ тізімді көрмеуі керек. Ол саланың толық бейнесін көруі тиіс.
Сондықтан біз екі қабатты логика жасадық. Әдепкі бойынша каталог ішкі иерархия бойынша сұрыпталған — ол кіру күні мен компания көлемін үйлестіре отырып ескереді. Бұл саланың дұрыс «алғашқы картасын» береді: каталогты бірінші рет ашқан адам әліпбилік ретсіздікті емес, құрылымды көреді.
Бірақ келуші сүзуді бастаған бойда — мүшелік санаты, саласы немесе кез келген басқа параметр бойынша — иерархия шегінеді және таза сүзгілер іске қосылады. Осылайша логика екі сценарийге де қызмет етеді: алғашқы танысу және мақсатты іздеу. Бұлай істемегенде не «қалай түсті солай» мағынасыз тізім, не палата үшін ешқандай мәнге ие емес әліпбилік рет пайда болар еді.
Іс-шаралармен де осыған ұқсас жағдай. Стандартты күнтізбе күні бойынша тор береді. Біз басқаша жасадық: кез келген бетте алдымен ең жақын келе жатқан оқиғалар көрсетіледі — барлық пайдаланушылар үшін, әдепкі бойынша. Содан кейін ғана, егер адам тереңірек үңілгісі келсе, күні мен архивтері бойынша сүзгілер қосылады. Бұл тағы да «кіріп, архивте өзің шатасу» емес, «кіріп, қазір не маңызды екенін бірден көру» сценарийіне бағытталған.
Мәндер (сущности) саны туралы дау: азы — көбірек
Талқылау басында B2B жобаларына тән классикалық қақпан пайда болды: тапсырыс беруші көптеген санаттарды қалады. Көптеген салалар, қызығушылықтардың көптеген бағыттары, компаниялардың көптеген түрлері. Тапсырыс берушінің логикасы түсінікті — сала үлкен, компаниялар әртүрлі, мұның бәрін ұқыпты орналастырайық.
Мен оларды бұл ойдан айныттым.
Жүйедегі әрбір мән — бұл тек деректер базасындағы өріс қана емес. Бұл:
- тіркеу формасындағы бір артық өріс (ал оны уақыты жоқ адам толтырады)
- каталогтағы бір артық сүзгі (ал пайдаланушының онсыз да ісі басынан асады)
- админкалық жүктеудегі бір артық баған
- өзектілігін сақтап тұруды қажет ететін бір артық параметр
Мәндер неғұрлым көп болса — пайдаланушы тұрғысынан бәрі соғұрлым баяу жұмыс істейді. Техникалық тұрғыдан емес, психологиялық тұрғыдан. Ұзын формалар қорқытады. Ұзын сүзгілер тізімін ешкім соңына дейін оқымайды.
Біз компаниялардың екі-үш негізгі қызығушылығымен шектелуге келістік. Бұл сүзудің нақты сценарийлерінің 90%-ын жабады және сонымен бірге тіркеу формасы оқылатын болып қалады. Қалғанының барлығын қажет болған жағдайда «компания туралы» еркін өрісте көрсетуге болады.
Бұл ережені мен кез келген B2B-жобада қолданамын: алдымен мәндердің ең аз жиынтығы, содан кейін, бірнеше ай жұмыстан соң, пайдаланушылардың нақты сұранысы бойынша кеңейеміз. Базаны кеңейту — бір сағаттық жұмыс. Ішінде деректер отырған тым үлкейіп кеткен құрылымды қысқарту — бір апталық жұмыс.
Бетті сақтай отырып көптілділік — бұл неге анық емес дүние
Сайт үш тілде жұмыс істейді: қазақша, орысша, ағылшынша. Қазақстан үшін бұл қалыпты жағдай, біз барлық B2B сайттарды әдепкі бойынша үш тілде жасаймыз. Бірақ бір техникалық сәтті айта кету керек.
Көптілділігі бар көптеген сайттардың стандартты әрекеті: жоғарғы оң жақ бұрыштағы тілді ауыстырасыз — және сізді басты бетке лақтырып жібереді. Біреу орыс тілінде жер қойнауы туралы кодекс туралы мақаланы ашып, ағылшын тіліне ауыстырды — және басты бетте қалды. Әрі қарай ол сол мақаланы қайтадан іздеуі керек. Көптеген адамдар бұлай істемейді, олар жай ғана қойындыны жаба салады.
Біз тілді ауыстырған кезде ағымдағы бетті сақтауды жүзеге асырдық. Бұл баптау кезінде сәл көбірек жұмысты қажет етеді — әрбір беттің тілдік нұсқаларын бір-бірімен дұрыс байланыстыру керек — бірақ бұл көптілділікті форматынан нақты жұмыс істейтін функцияға айналдырады. Әсіресе материалдағы сілтеме арқылы сайтқа келетін және адасып қалмауы тиіс ағылшын тілді инвесторлар үшін өте маңызды.
Ұсақ-түйек болып көрінуі мүмкін, бірақ дәл осындай ұсақ-түйектерден «сайт аударылған» мен «сайтты үш тілде қолдануға болады» арасындағы айырмашылық қалыптасады.
Жасырын жұмыс: админка, деректерді жүктеу, таратылымдар
!Веб-сайтты әзірлеуге арналған техникалық тапсырманың құрылымы
Сайтқа келушінің көретіні — жобаның шағын ғана бөлігі. Нақты жұмыс админкада жасалды. Палата үшін бұл өте маңызды, өйткені олар тірі ағзаны басқарады: компаниялар кіреді, шығады, мәртебесін жаңартады, мүшелігін ұзартады.
Админкада не бапталды:
- Жаңа сауалнамаларды мақұлдау — сауалнама түседі, әкімші қарайды, жеке кабинетке рұқсат ашады.
- Мүшелік мерзімдерін бақылау — жүйе 10 күн бұрын өзі еске салады, ал 0 күн қалғанда, егер мәртебе ұзартылмаса, кабинетті архивтейді.
- Қалпына келтіру мүмкіндігімен архивтеу — бұл маңызды, өйткені компаниялар көбінесе мерзімін кешіктіріп ұзартады және әр жолы жаңадан кабинет ашу — ақымақтық.
- Деректерді жүктеу — санаттарға бөлінген Excel форматындағы мүшелер тізілімі, логотиптер архиві, хат таратуға арналған байланыс базасы.
- Email-таратылымдар — жазылушыларға жаппай және таңдалған мүшелерге нүктелі түрде.
Бұл әкімшілік панельсіз сайт артында ештеңе болмайтын әдемі витринаға айналар еді. Онымен бірге ол қауымдастықтың жұмыс құралына айналады.
Кез келген жобаның басты тәуекелі — ТТ
Жоба шамамен үш айға созылды. Жалпы алғанда біз мерзімді сақтадық — бірақ шағын түзетулер осы күнге дейін жалғасуда. Бұл қалыпты жағдай. Мен «жасадық, өткіздік, ұмыттық» деген әңгімелерге сенбеймін. Кез келген тірі сайт пайдаланушылар оны қолданған сайын және кері байланыс пайда болған сайын толықтырылып отырады.
Бұл жобада да, кез келген басқа жобада да ең қатты қиындық тудыратыны — функционалды бастапқы түсіну.
Тапсырыс беруші бағдарламашы емес. Ол қалаған нәрсесін өз тілінде — өзі жұмыс істейтін саланың тілінде сипаттайды. Ол метафоралар, ұқсастықтар, «басқалардағы сияқты» сілтемелер арқылы тұжырымдайды. Бұл сипаттамада әрқашан әртүрлі адамдар бір нәрсені әртүрлі түсінетін аймақтар болады.
Біздің жобамыздан қарапайым мысал. Тапсырыс беруші: «Жаңалықтарды сұрыптауға болатындай жасау керек» дейді. Бағдарламашы оны күні бойынша сұрыптау деп түсініп, соны жасайды — бұл түсінікті оқылым. Ал тапсырыс берушінің ойы: маңызды жаңалықтарды күніне қарамастан жоғарыда бекітіп қою мүмкіндігі болса деген. Бұл мүлдем екі түрлі функция. Егер олар тестілеу кезеңінде анықталса — бұл түзетулер. Егер өткізу кезеңінде анықталса — бұл үлкен әңгіме.
Сондықтан мен кез келген жобаға түсінбеушілік тәуекелдерін енгіземін. «Мүмкін болатын форс-мажор» ретінде емес, шындықтың кепілдендірілген бөлігі ретінде. Мінсіз ТТ — бұл миф. Кез келген ТТ-да олқылықтар болады және біздің міндетіміз — оларды барынша ерте анықтау.
Бұрын бұл үшін тек тапсырыс берушімен бірнеше қайтара кездесулер ғана көмектесетін. Ұзақ, баяу, қымбат. Қазір бұған басқа құрал көмектеседі — ЖИ.
ЖИ техникалық тапсырма тәуекелін қалай төмендетеді — мен қолданып жүрген практика
Бұл теория емес, бұл соңғы айлардың жұмыс практикасы. Менде екі сценарий бар.
Бірінші сценарий — тапсырыс беруші тарапында. Мен клиенттің техникалық біліктілігі аз екенін түсінген кезде — бұл қалыпты жағдай және бұған ренжудің қажеті жоқ — мен одан біздің кездесуге дейін кез келген ыңғайлы ЖИ-мен отырып, ТТ нобайы бойынша жұмыс істеуді сұраймын. ЖИ жазған мінсіз ТТ емес, өз міндеті бойынша ЖИ-мен әңгімелесу: «Біз қауымдастыққа арналған сайт қалаймыз. Әдетте қандай функциялар қажет? Қандай тәуекелдер бар? Көбінесе нені ескеруді ұмытып кетеді?»
Мұндай дайындықтан кейін тапсырыс беруші маған мүлдем басқа адам болып келеді. Ол қандай сұрақтар туындайтынын біледі. Ол бұрын ойламаған нәрселер туралы ойланып үлгерген. Біздің кездесуіміз «келіңіз, мен сізге сайттың қалай жасалатынын түсіндірейіннен» «келіңіз, нақты шешімдерді талқылайыққа» айналады.
Бұл түсінбеушілік қаупін толық жоймайды — ол әрқашан қалады. Бірақ оны едәуір азайтады.
Екінші сценарий — менің тарапымда. Алынған ТТ-ны талдаған кезде мен ЖИ-мен сұхбаттасушы ретінде жұмыс істеймін. ТТ мәтінін жүктеймін, оны тәуекелдер бойынша талдауды сұраймын: не екіұшты, нені екі түрлі түсінуге болады, осы типтегі жобаларда әдетте нені назардан тыс қалдырады. ЖИ тізім береді — кейде анық, кейде менің ойыма келмейтін күтпеген тармақтар болады.
Содан кейін мен бұл тізіммен клиентке нақты сұрақтармен барамын. «Міне, мұнда сізде «ыңғайлы іздеу» деп жазылған. Нақтылаңызшы: жаңалықтар тақырыбы бойынша ма, мәтін бойынша ма, әлде тегтер бойынша ма? Тек орыс тілінде ме немесе барлық үш тілде ме? Автотолтырумен бе, әлде онсыз ба?» Осылайша ЖИ ықтимал екіұшты деп белгілеген әрбір тармақ бойынша талқылаймыз.
Соңғы кездері мен бұл тапсырмалар үшін Abacus арқылы жұмыс істеймін — онда бір тапсырманы әртүрлі модельдер (Claude, GPT, Gemini) арқылы жүргізіп, жауаптарды салыстыруға болады. Бұл пайдалы, өйткені әртүрлі модельдер әртүрлі аспектілерге назар аударады. Бірақ негізгі сценарий үшін сізге ыңғайлы кез келген құрал жарайды — ChatGPT, Claude, Gemini, бәрібір. Ең бастысы — тәсілдің өзі: ЖИ ТТ-ны жаңа көзқараспен оқитын және көз үйреніп кеткен олқылықтарды көруге көмектесетін ақылшы ретінде қолданылады.
Мен жобалық жұмыс үшін ЖИ-ді пайдаланудың жалпы логикасы туралы 100 беттік құжатсыз маркетингтік стратегия туралы мақалада жазғанмын — онда контекст сәл өзгеше, бірақ идея сол: ЖИ дайын мәтіндердің генераторы ретінде емес, ойланудағы серіктес ретінде мықты.
Әзірлеу жобасын бастамас бұрын тапсырыс берушіге нені кеңес берер едім
Егер сіз қауымдастық басшысы, B2B компаниясының иесі, маркетинг жөніндегі директор болсаңыз және сіз жаңа сайтты іске қосуды немесе қолданыстағы сайтты қайта жасауды (редизайн) дайындап жатсаңыз, міне, ТТ жазуға немесе мердігер іздеуге отырмас бұрын жасалатын әрекеттердің қысқа тізімі.
- **Компания ішіндегі стейкхолдерлермен сұхбат жүргізіңіз.** Контент-менеджер, сату бөлімі, қолдау қызметі, басшылық. Әрқайсысының сайтпен жұмыс істеу сценарийлері әртүрлі және көбінесе бұл сценарийлер арасында ешкім білмейтін қарама-қайшылықтар болады.
- **Максималды референстер жинаңыз.** «Бізге мына сайт ұнады» емес, 10–15 мысал жинап, мынадай белгілер қойыңыз: «мұнда навигация ұнайды», «мұнда каталог логикасы ұнайды», «мұнда тым жүктелген басты бет ұнамайды». Мердігер сіздің талғамыңыз бен басымдықтарыңызды сипаттамадан гөрі әлдеқайда дәл көреді.
- **ЖИ-мен отырып, ТТ нобайымен жұмыс істеңіз.** ЖИ-ге өз міндетіңізді сипаттаңыз, тәуекелдер туралы сұраңыз, әдетте ескерілмейтін функциялар туралы сұраңыз. Одан сұрақтар тізімін алыңыз — оларға өзіңіз жауап беріп көріңіз және жауап бере алмаған жеріңізді «мердігермен талқылау» деп белгілеңіз.
- **Шыққан ТТ-ны басқа ЖИ-ге беріңіз — адекваттылығын тексеру үшін.** Өз мәтініңізге жаңа көзқарас. Көбінесе өз көзіңіз көрмейтін қарама-қайшылықтар пайда болады.
- **Осыдан кейін ғана мердігерге барыңыз.** Ол сіз үшін ТТ жазып беруі үшін емес — бұл оның келесі кезеңдегі жұмысы. Сіз онымен тапсырманы бірдей деңгейде түсініп сөйлесе алуыңыз үшін.
Бұл бес қадам жобадағы апталарға созылатын түзетулерді қысқартады және сіз дайын сайтты алып, онда базалық бірдеңе жетіспейтінін түсінетін жағдайдан құтқарады.
FAQ
2026 жылы Қазақстанда салалық қауымдастыққа арналған сайт қанша тұрады?
Функционалына байланысты. Қауымдастыққа арналған корпоративтік сайт-визитка — 1.5–2 миллион теңгеден басталады. Мүшелік базасы, жеке кабинеттері және админкасы бар сайт — 5 миллионнан жоғары. Құн дизайнмен емес, мәндер санымен және деректермен жұмыс істеу логикасымен анықталады.
Мүшелік базасы бар B2B сайты үшін қандай CMS таңдаған жөн?
Әмбебап жауап жоқ, бірақ салалық қауымдастықтар мен орташа күрделіліктегі B2B жобаларының көпшілігі үшін WordPress жақсы жұмыс істейді: контент-менеджерлер үшін қарапайым, әзірлеушілер үшін икемді, плагиндердің үлкен экожүйесі бар. October, Drupal, Bitrix өзіндік ерекше міндеттер үшін мағынаға ие, бірақ білікті қолдау тобын талап етеді.
Агенттіксіз, сайтқа ТТ-ны өзің құрастыруға бола ма?
Болады — әсіресе егер сізде өз процестеріңіз бен стейкхолдерлеріңіз туралы түсінік болса. Заманауи ЖИ құралдары ТТ нобайын бірнеше сағат ішінде жинауға көмектеседі. Бірақ соңғы ТТ әдетте мердігермен бірлесіп пысықталады, өйткені ол жүзеге асырудың техникалық нюанстарын жақсырақ көреді.
Әзірлеушімен келісімшартқа отырар алдында ТТ-ны қалай тексеруге болады?
ТТ-ны екіұштылықтар мен олқылықтарды іздеу үшін ЖИ арқылы тексеру керек. ЖИ-ге сұрақ қойыңыз: «X типті жоба үшін осы ТТ-да қандай тәуекелдер мен кемшіліктерді көресің?» Жауаптар тізімін жұмыс басталғанға дейін мердігермен нақтылау үшін тексеру парағы (чек-лист) ретінде пайдаланыңыз.
Қауымдастыққа арналған сайтты әзірлеу қанша уақыт алады?
Қазақстандық тау-кен өндіру палатасының кейсі — басталғаннан бастап іске қосылғанға дейін шамамен үш ай, оған қоса кейінгі шағын түзетулер. Бұл жеке кабинеттері мен админкасы бар орташа күрделіліктегі B2B жобасы үшін әдеттегі мерзім. Қарапайым корпоративтік сайт бір-бір жарым айда жасалады, интеграциялары бар күрделі платформалар — 6 айдан бастап.
Әрі қарай не істеу керек
Егер сіз сайтты әзірлеу немесе редизайн жобасын дайындап жатсаңыз — бастапқыдағы басты кеңес қарапайым: ТТ жазуға асықпаңыз. Екі-үш аптаны сұхбаттарға, референстерге және ЖИ құралдарымен жұмыс істеуге бөліңіз. Бұл апталар сізді кейінірек бірнеше айлық түзетулер мен қайта жасаулардан құтқарады.
Егер өз сұрақтарыңызға тіреліп қалсаңыз немесе нақты жобаны іске қосуды талқылағыңыз келсе — жеке кеңес беруде жағдайыңызды талдаймыз. Артық сөзсіз, нақты іс бойынша.
—
Автор туралы. Раимбек Искендиров — Қазақстандағы маркетолог және әзірлеу жобаларының жетекшісі. raem.kz блогында маркетингтік стратегия, GEO және жобалық жұмыста ЖИ қолдану туралы жазады.
—
!ТТ мысалы — қазақстандық бизнеске арналған B2B сайтының архитектурасы
