Ғылым және жоғары білім министрінің міндетін атқарушы Саясат Нұрбек 2026 жылғы 2 қыркүйекте қауымдастықтың атқарушы президенті Хэ Цзюнькэ бастаған Қытай ғылым және техника ассоциациясының (CAST) делегациясымен кездесу өткізді (gov.kz).
Ешқандай құжатқа қол қойылмады, қаржы көлемі аталмады, нақты мерзімдер жоқ. Алайда бұл соңғы бір жарым ай ішіндегі Қазақстан мен Қытай арасындағы үшінші ғылыми жақындасу — әрі Астанаға келген құрылымның беделі мен ауқымы ресми хабарламада көрсетілгеннен әлдеқайда тереңірек.
Залда кімдер болды?
Делегация басшысынан бөлек кездесуге ҚХР-дың Қазақстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Хань Чуньлинь, CAST оқыту және кадрлармен жұмыс орталығының директоры Ван Шужуй және Шэньси провинциясының ғылым және техника ассоциациясының атқарушы президенті Ли Юйци қатысты (gov.kz).
Елшінің қатысуы — кездесу деңгейінің басты көрсеткіші. Бұл бейінді ведомстволардың кезекті жұмыс кездесуі ғана емес, саяси салмағы бар хаттамалық іс-шара.
Не талқыланды?
Нұрбек министрлік жүргізіп жатқан реформалар мен Орталық Азиядағы халықаралық білім беру және ғылыми ынтымақтастықтың диалог алаңына айнала алатын Қазақстанда білім беру хабын құру перспективалары туралы айтып берді.
Қытай тарапы қауымдастықтың қызметін таныстырды. Министрліктің мәліметінше, CAST және оның құрамына кіретін ұйымдар 250-ден астам халықаралық ғылыми-техникалық ұйымға мүше (gov.kz).
Тараптар академиялық ұтқырлықты, ғылыми-техникалық саладағы бірлескен жобаларды, ғылымды дәріптеуді және халықтың ғылыми сауаттылығын арттыруды талқылады.
Бұдан бөлек, Нұрбек мынадай төрт бағытты пысықтауды ұсынды:
- өзара ғылыми тағылымдамалар;
- жасанды интеллект;
- ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру;
- инженерия саласында кадрлар даярлау.
Шын мәнінде CAST деген не?
Ресми хабарламада CAST ғалымдар мен инженерлерді біріктіретін коммерциялық емес үкіметтік емес ұйым ретінде сипатталған. Формальды тұрғыдан бәрі дұрыс, бірақ бұл ұйымның толық бейнесі емес.
CAST 1958 жылы құрылған, бас пәтері Бейжіңнің Хайдянь ауданында орналасқан. Бұл — 167 ұлттық кәсіби қоғам мен жергілікті деңгейдегі жүздеген бөлімшені біріктіретін халықтық ұйым; ол Қытайдың Халықтық саяси консультативтік кеңесімен аффилиирленген. Ассоциация төрағасы — Вань Ган (en.wikipedia.org).
Қазақстандық контекст үшін басты түйткіл басқада. 2014 жылдан бастап CAST шетелде «офшорлық кәсіпкерлік базалар» желісін құрып келеді. Бұл модельді «күрпшек пен шабақтар» («ступица и спицы») деп сипаттайды: Қытайдағы база шетелдік инновациялық орталықтар желісінен келіп түсетін идеяларды инкубациялап, коммерцияландырады (en.wikipedia.org).
Яғни, CAST-тың шетелдік ғылыми әзірлемелерді қытайлық коммерциялық өнімдерге айналдыратын дайын тетігі бар. Ал Нұрбек ұсынған төрт бағыттың бірі дәл осы «ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру» деп аталады.
Кім келді?
Хэ Цзюнькэ (Цзюнькэ Хэ, 贺军科) 1969 жылдың ақпанында туған. Ол CAST партиялық ұйымын 2023 жылдың мамырынан бері басқарады. Оған дейін — 2018 жылғы маусымнан 2023 жылғы мамырға дейін — Қытай Коммунистік жастар одағын басқарған (en.wikipedia.org).
Оның білімі гуманитарлық емес: Чанша қаласындағы Қорғаныс технологиялары университетін, ғарыш технологиялары факультетін 1991 жылы бітірген, кейін Бэйхан университетінде білім алған. Жоғары оқу орнын бітіргеннен кейін Авиағарыш өнеркәсібі министрлігіне бөлініп, бұл салада 14 жыл еңбек еткен (en.wikipedia.org, scmp.com).
Комсомолды 49 жасында басқара отырып, ол Қытайдағы министр дәрежесіндегі ең жас шенеунікке айналды. Бұл қызмет қытайлық мемлекеттік жүйеде жоғарғы басшылықтың шеберханасы саналады: кезінде осы баспалдақтан Ху Цзиньтао мен Ли Кэцян өткен (scmp.com).
Астанаға қарапайым ғалым-әкімші емес, инженерлік біліктілігі мол саяси салмақты тұлға келді.
Бір жарым айдағы үшінші кездесу
Бүгінгі келіссөздер — жеке дара оқиға емес.
2026 жылғы шілде. Алматыда Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінің базасында академик Гао Фу атындағы халықаралық зертхана ашылды. Ол KazNARU, ҚР Ұлттық ғылым академиясы, Чжэцзян университеті және Қытай ғылым академиясының Микробиология институты арасындағы меморандум негізінде құрылды. Бағыттары — биоқауіпсіздік, микробиология, One Health (kapital.kz, digitalbusiness.kz, kazpravda.kz).
2026 жылғы 21 тамыз. Бейжіңде ҚР ҰҒА президенті Ақылбек Күрішбаев Қытай ғылым академиясының (ҚҒА) президенті Хоу Цзяньгомен кездесті. Тараптар негіздемелік келісімдерден нақты жобаларға көшуге уағдаласып, төрт бағытты айқындады (caravan-info.pro):
- Су ресурстарын, мұздықтарды, ауыл шаруашылығы жерлерін және табиғи-климаттық тәуекелдерді мониторингілеу үшін бес спутникті (жоғары ажыратымдылықты, гиперспектрлі және радиолокациялық) ұшыру және алынған деректерді болжаудың ЖИ-құралдарына біріктіру.
- Қытайдың «Паньши» және «Цзыдун Тайчу» іргелі ғылыми модельдерін гидрология, ауыл шаруашылығы, «ақылды геология» қажеттіліктеріне және қазақ пен орыс тілдеріндегі ғылыми корпустарды қалыптастыруға арналған қазақстандық деректерге бейімдеу.
- Шағын модульдік реакторлар, радиацияға төзімді материалдар, ядролық отынның перспективалы түрлері және медицина мен өнеркәсіптегі ядролық әдістер бойынша бірлескен зерттеулер жүргізу.
- Шэньчжэнь инновациялық орталығының үлгісімен Алатау қаласының экожүйесін дамытуға ҚҒА сарапшыларын тарту.
Сонымен бірге ҚҒА қазақстандық ғалымдарға докторантура және постдокторантура бағдарламаларына квоталар бөледі, ал жобаларды жүзеге асыру үшін бірлескен жұмыс тобы құрылуда.
2026 жылғы 2 қыркүйек. CAST ұйымымен кездесу.
Бір жарым айдың ішінде үш түрлі қытайлық құрылым: академиялық институты бар университет, мемлекеттік ғылым академиясы және ғалымдар мен инженерлердің қоғамдық ұйымы. Олар түрлі деңгейде байланыс орнатқанымен, мақсаттары бір арнаға тоғысады.
Ашық дереккөздерде не жоқ?
CAST-пен кездесу қорытындысы бойынша құжаттар. Министрліктің хабарламасында меморандумға немесе келісімге қол қойылғаны айтылмаған. Ресми тұжырымдар — «талқылады» және «пысықтауды ұсынды».
Нұрбектің ұсыныстарының егжей-тегжейі. CAST-қа қатысты «ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру» нақты нені білдіреді, әзірлемелерге құқықтар кімге тиесілі болады және қандай үлгіде жүзеге асады — бұл жағы ашылмаған.
Білім беру хабының параметрлері. Бұл идея алғаш рет айтылып отырған жоқ, бірақ ашық деректерде бюджеті, мерзімдері және нақты алаңы көрсетілген жария тұжырымдама жоқ.
Қытайлық ЖИ-модельдерін бейімдеу мәртебесі. ҚҒА-мен тамыздағы уағдаластықтар бойынша қазақстандық деректер модельдерді оқыту үшін қандай шарттармен берілетіні және түпкілікті модельдердің иесі кім болатыны белгісіз.
Біз министрлікке ресми сауал жолдаймыз және жауап алған жағдайда материалды толықтырамыз.
—
Редакция ұстанымы
Бұл бөлім — факт емес, бағалау.
Қытаймен ғылыми ынтымақтастықта ешқандай оғаштық жоқ: квоталар, тағылымдамалар және бірлескен зертханалар — қалыпты халықаралық тәжірибе, әрі қазақстандық ғалымдарға Қытайдың құрал-жабдықтар базасы мен есептеу қуаттарына қол жеткізу объективті түрде қажет.
Мәселе басқада — процестің бағытында. Бір тарап «ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыруды» ұсынса, ал екінші тарапта он жыл бойы Қытай ішінде инкубациялау үшін идеялар жинайтын шетелдік орталықтар желісі жұмыс істеп тұрса, онда қосылған құнның қай жерде қалыптасатынын алдын ала түсініп алған абзал.
Алдағы жылға арналған бақылау сауалы қарапайым: осы жобалардың нәтижесінде қазақстандық патенттер, лицензиялар мен зияткерлік меншіктегі үлестер пайда бола ма, әлде бәрі тек дипломдармен, тағылымдамалармен және халықаралық ынтымақтастық туралы есептердегі құрғақ жолдармен шектеле ме?
—
Бұл — Raem.kz-тің Қазақстан мен Қытай арасындағы ынтымақтастық туралы материалдар топтамасының бір бөлігі. Жалпы шолу — 15 млрд долларлық келісімдер туралы негізгі материалда, ал ғылыми бағыттың егжей-тегжейлі талдауы — ғылым мен білімге арналған мақалада берілген.
