Егер ChatGPT бар болса, Қазақстанға өзінің жеке жасанды интеллектісі не үшін қажет? Мемлекеттік жүйелер неліктен жылдар бойы өзгереді, ал қызметкерлерді оқыту әрдайым жаңа технологияларды пайдалануға алып келмейді? Және цифрландыру қызметке жүгінген адамға көмектесуі үшін не істеу керек?
RAEM подкастының жаңа шығарылымында бұл сұрақтарды Раимбек Искендиров пен Қазақстандағы Жасанды интеллектіні дамыту қауымдастығы төрағасының орынбасары Анар Төлеубаева талқылады. Бұған дейін Анар мемлекеттік құрылымдарда ақпараттық қауіпсіздікпен айналысқан, статистика, әлеуметтік төлемдер және медициналық сақтандыру жүйелерінде жұмыс істеген. Шақырылған сарапшы ретінде ЖИ туралы заң мен Цифрлық кодексті дайындауға қатысқан.
Технологиялық тәуелсіздік туралы әңгіме біртіндеп мемлекеттің құрылымына ауысты: шешімдер қалай қабылданады, қызметкерлер өзгерістерге неліктен қарсылық білдіреді және басшы ауысқаннан кейін жобалармен не болады?
Қазақстанға неліктен өзінің жасанды интеллектісі қажет
Анар Төлеубаева ұлттық тіл үлгілерін дамытуды қолдайды. Оның түсінігінде бұл — ұзақ мерзімді тұрақтылық мәселесі: шетелдік технологияларға қолжетімділік Қазақстан әрдайым әсер ете алмайтын компаниялардың шешімдері мен геосаяси жағдайға байланысты.
Бұл ретте жеке модель күнделікті өмірде пайдалы болуы тиіс. Ықтимал сценарийлердің қатарында Анар қазақ тілімен жұмыс істеуді, оқудағы көмекті және тексерілген отандық дереккөздерден ақпарат алуды атайды.
«Қазақ тілін бізден артық кім білуі мүмкін?» — деп сұрайды ол.
Оның тағы бір дәлелі қаржыға қатысты. Шетелдік ЖИ-сервистердің жазылымдарын мемлекеттік ұйымдар, бизнес және жеке пайдаланушылар төлейді. Төлеубаеваның пікірінше, технологиялық стратегияны талқылау кезінде елдің он жыл ішінде мұндай құралдарға қанша қаражат жұмсайтынын және бұл шығыстардың қандай бөлігі жергілікті әзірлемелерді қолдай алатынын ескеру қажет.
Ол ұлттық үлгіні азаматтар үшін қолжетімді ететін мемлекеттік қаржыландыруды қарастыруды ұсынады. Дегенмен, қолжетімділік сапамен қатар жүруі тиіс: пайдаланушы қызметке нақты тапсырмамен келеді және оның шешілуін күтеді.
YouTube-тің төл баламасын жасау неге әлі технологиялық тәуелсіздік емес
Әңгіме барысында қарама-қарсы сұрақ та туындайды: әрбір танымал шетелдік өнімнің жергілікті баламасын жасау қаншалықты ақталған?
Раимбек жеке әлеуметтік және бейнеплатформаларды дамыту талпыныстарын еске алады. Оларға аудиториясы, үйреншікті функциялары және орасан зор ресурстары бар жаһандық сервистермен бәсекелесуге тура келеді.
Анар мұндай жобаларға бөлінетін шығыстарды нәтиже арқылы бағалау керек деп санайды: қанша қаржы салынды, қандай тиімділік алынды және отандық өнім қолжетімді баламалардан несімен пайдалырақ болды?
Ұлттық тіл үлгісі үшін ол қазақ тілі мен Қазақстан туралы шынайы ақпарат есебінен бәсекелесу мүмкіндігін көреді. Оның пайымдауынша, сапа деңгейі соншалықты жоғары болуы керек, тіпті оған қосылу шетелдік қызмет көрсетушілер үшін де қызықты болуы қажет.
Осылайша, тәуелсіздікті талқылау басымдықтарды таңдауға келіп тіреледі: ел өз ішінде қандай құзыреттерді дамытуы керек және қай міндеттерде жергілікті командалар сұранысқа ие өнімді ұсына алады?
Мемлекеттік қызметшілер ЖИ-ді қолданғысы келеді, бірақ шектеулерге тап болады
Төлеубаеваның бақылауынша, мемлекеттік қызметшілер арасында жасанды интеллектке деген қызығушылық бар. Бұрынғы әріптестері оған құжаттар мен күнделікті рәсімдерге кететін уақытты қалай қысқартуға болатынын көрсетуді сұрап жиі жүгінеді.
Бірақ құралды пайдалануға деген ұмтылыс жұмыстың өзіндік сипатына келіп тіреледі. Қызметкерлер қызметтік ақпарат пен құпия құжаттарды өңдейді, сондықтан сервисті таңдау кезінде оған қандай мәліметтерді беруге болатынын ескеру қажет.
Сапа мәселесі де туындайды. Егер қолжетімді құрал қателессе, қызметкерге жауапты тексеріп, нәтижені қайта жасауға тура келеді. Қазіргі жүктеме кезінде бұл қосымша жұмыс ретінде қабылданады.
Анар әріптестерінің реакциясын былай сипаттайды: «Ал бізге бұл қазір керек».
Мұндай жағдайда тек оқытудың өзі жеткіліксіз. Қызметкерге өз міндеттеріне сәйкес келетін сервис, нақты пайдалану ережелері және уақытты нақты үнемдеу қажет. Әйтпесе, курстан кейін ол әдеттегі жұмыс тәсіліне қайта оралады.
Цифрлық трансформация неліктен жылдарға созылады
Анардың мысалдарының бірі — статистикалық есептіліктің қағаздан электрондық форматқа көшуі. Оның есінде қалғанындай, жобаны іске асыру шамамен төрт жылға созылды, ал байқаларлық нәтижелер тағы үш жылдан кейін ғана көрінді.
Техникалық шектеулермен де, адамдардың сенімсіздігімен де қатар жұмыс істеуге тура келді. Өңірлерде сапалы байланыс жетіспеді, қызметкерлер қағаз рәсімдеріне үйреніп қалған еді, ал көпжылдық тәжірибесі бар мамандар жаңа жүйенің жұмыс істейтініне күмәнмен қарады.
«Цифрлық трансформация әрдайым жасырын проблемалардың бетін ашуға мәжбүр етеді», — дейді Төлеубаева.
Ол былай түсіндіреді: процестер өзгерген кезде жинақталған проблемалар, әлсіз тұстар және бұрын бейресми түрде орындалған операциялар көрінеді. Сондықтан қарсылық жаңа жүйенің нақты адамның күнделікті жұмысы мен жауапкершілігін қалай өзгертетініне байланысты болуы мүмкін.
ЖИ-ді енгізу де осыған ұқсас қиындықтарға тап болады. Егер қызметкерлер технологияны ең алдымен жұмыс орнын қысқарту қаупі ретінде қабылдаса, оларды өзгерістерге қатысуға көндіру қиындай түседі. Анар адамдарды дайын емес жүйелермен тез алмастыруға тырысу технологияның өзіне деген сенімді жоғалту қаупін тудырады деп санайды.
Анар Медсақтандыру қорында нені өзгертуді ұсынды
Әңгіменің жеке бөлімі оның Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорындағы жұмысына арналды.
Төлеубаеваның айтуынша, ол жұмыс істеген кезеңде қордың медициналық қызметтер үшін есеп айырысулар туралы деректердің қажетті қолжетімділігін қамтамасыз ететін жеке төлем жүйесі болмаған. Ақпарат алу үшін басқа ұйымға жүгінуге тура келетін.
Анар көрсетілген әрбір медициналық қызмет жеке транзакция ретінде көрсетілетін жүйені құруды ұсынғанын айтады. Бұл қызметті, оны алушыны және төлемді өзара байланыстыруға, есеп айырысуларды ашық етуге және қажетті қаржылық деректерді бір жерге жинауға мүмкіндік берер еді.
Бұл бастама, оның айтуынша, түсінбеушілікке тап болды. Оны қазіргі командамен жүзеге асыра алмайтынына көзі жеткенде, ол кетуге шешім қабылдады.
Бұл жағдай технологияны енгізу ұйым ішіндегі келісімге қаншалықты байланысты екенін көрсетеді: жүйені әзірлемес бұрын, оның қандай мәселені шешуі керектігін және бұл үшін кім өз жұмысын өзгертуге дайын екенін келісіп алу қажет.
Адаммен сөйлесу мүмкіндігін сақтау неге маңызды
Цифрлық қызметтерді талқылай отырып, Төлеубаева байланыс орталығына хабарласқан жеке тәжірибесін еске алады. Дауыстық көмекші қажетті ақпаратты бере алмаған, ал операторға қосылу мүмкін болмаған.
Оның пікірінше, ЖИ-ді енгізу кезінде қызмет көрсетудің балама тәсілін міндетті түрде сақтау қажет. Егер жүйе пайдаланушының сұрағын шеше алмаса, оның тірі адамға жүгіну мүмкіндігі болуы тиіс.
Ұқсас логика мемлекеттік қызметтерді жобалауда да қолданылады. Анар цифрлық трансформация кезінде қызмет алушылардың кейбір санаттары ескерусіз қалуы мүмкін екенін мойындайды. Сондықтан ережелерді немесе процедураны өзгертетін қызметкер өзін осы қызметті пайдаланатын адамның орнына қойып көруі керек.
Тұтынушы үшін цифрландырудың нәтижесі қызметті ала алғанымен және бұған қанша күш жұмсалғанымен өлшенеді.
Жүйелерді өзгерте алатын команданы қалай сақтау керек
Шығарылым соңында әңгіме жобалардың жүзеге асырылуына жауапты басшылар мен мамандарға ойысады.
Төлеубаева жаңа басшы келгеннен кейін тәжірибелі команданы автоматты түрде ауыстыруға қарсы. Оның пікірінше, адамдармен бірге ұйым жылдар бойы жинақталған білімді жоғалтуы мүмкін.
Ол өзінің де басынан өткен жағдайлар туралы айтты: мансабында бірнеше рет ер адамдар оның кәсіби қасиеттерімен таныспай жатып, әйел басшының қол астында жұмыс істеуден бас тартқан.
Қалған командаға Анар үш ай бірге жұмыс істеп көруді, ортақ тіл табуды және содан кейін ғана шешім қабылдауды ұсынған.
Ол үшін ортақ мәмілеге келу қабілеті технологиялық жобаларда да аса маңызды. Әзірлеушілер дәрігерлердің немесе басқа сала мамандарының қатысуынсыз олардың жұмысын тиімді автоматтандыра алмайды. Нақты міндеттерді түсіну, шектеулерді ескеру және жасалған құралдың қолданылуына қол жеткізу қажет болады.
Шығарылымның орталық сұрақтарының бірі де осыған байланысты: Қазақстанның жеке әзірлемелері нақты жұмыс істейтін өнімдерге айналуы және мемлекеттік технологиялық жобалар адамдарға нәтиже беруі үшін елге қандай жағдайлар қажет?
Анар Төлеубаевамен толық сұхбат — YouTube желісіндегі RAEM подкастында.
«Қазақстан технологиялық тұрғыдан тәуелсіз бола ала ма?» шығарылымын қарау
