Алматы маңында зерттеу ядролық реакторы жұмыс істейді, онда бір мезгілде қатерлі ісікті анықтау мен емдеуге арналған радиофармпрепараттар өндіріліп, бағалы тастар сәулелендіріледі.
Әңгіме Алатау кентінде орналасқан ҚР Энергетика министрлігінің Ядролық физика институтының (ЯФИ) ВВР-К зерттеу реакторы туралы болып отыр.
Forbes Kazakhstan мәліметінше, ғылыми орталықтың өз кірістері бүгінде оның жылдық бюджетінің жартысынан астамын қамтамасыз етеді. Бұл ретте қаржы түсімінің едәуір бөлігі коммерциялық қызметке тиесілі.
Онкологиялық науқастар үшін не өндіріледі
Ядролық физика институтының негізгі қолданбалы бағыттарының бірі — ядролық медицинаға арналған өнімдер өндірісі.
Бұл үйреншікті мағынадағы қарапайым дәрілер емес. Олардың құрамында адам ағзасындағы қатерлі ісік жасушаларын нақты табуға немесе оларды жоюға көмектесетін радиоактивті изотоптар қолданылады.
Институт йод-131 негізінде натрий йодидін шығарады. Ол қалқанша безінің қатерлі ісігі мен басқа да ауруларын диагностикалау және терапия жасау үшін қолданылады.
Тағы бір бағыт — технеций-99m/молибден-99 генераторлары, олар бүкіл әлемде диагностикалық процедуралар үшін ең көп сұранысқа ие радиоизотоптардың бірі болып табылады.
Институттың өзі ВВР-К базасында қатерлі ісік ауруларын диагностикалау мен емдеуге арналған радиофармацевтикалық препараттар сериясының толық өндірісі жолға қойылғанын көрсетеді.
ЯФИ-де тағы бір жоғары сұранысқа ие радиофармпрепарат — 18F-фтордезоксиглюкоза (ФДГ) бар.
ФДГ ПЭТ-диагностика үшін, соның ішінде онкологиялық ауруларды ерте сатысында анықтау мақсатында кеңінен пайдаланылады.
Жалпы алғанда, ЯФИ шығаратын үш препарат Қазақстанның онкологиялық диспансерлерінің радиофармацевтикалық өнімдерге деген қажеттілігінің шамамен 85%-ын қамтамасыз етеді.
Дәл осы ядролық технологиялар топаздарды London Blue-ға айналдырады
ВВР-К реакторын қолданудың тағы бір мүлдем бөлек бағыты енді медицинамен емес, зергерлік нарықпен байланысты.
Институт табиғи топаздарды радиациялық бояу үшін қабылдайды.
Топаздар реакторға салынып, нейтрондармен сәулелендіріледі. Сәулелену минералдың ішкі кристалдық торын өзгертіп, түссіз немесе бозғылт табиғи тастың қанық көк немесе қою көк түске боялуына әкеледі.
Институт топаздарды радиациялық бояуды ресми қызметтер тізімінде өзінің коммерциялық бағыттарының бірі ретінде тікелей көрсетеді.
Forbes Kazakhstan мәліметінше, институт арқылы жыл сайын шамамен бірнеше жүз келіден бірнеше тоннаға дейін топаздар өңдеуден өтеді.
Сонымен бірге бояу технологиясын ЯФИ мамандары дербес әзірлеп, жетілдірген.
Неліктен дәл London Blue
Көк топаздардың нарықта кең таралған бірнеше коммерциялық реңктері бар: ашық Sky Blue, қанық Swiss Blue және терең қою көк London Blue.
Ядролық физика институтында қазір дәл осы ең бағалы саналатын қою көк London Blue реңкі алынады.
Сәулелендіруден кейін тастар бірден зергерлерге жіберілмейді. Нейтрондық өңдеу қалдық радиоактивтілікті тудырады, сондықтан тастар арнайы қоймаларда радиациялық қауіпсіздік деңгейіне дейін белгілі бір уақыт «ұсталады».
Нәтижесінде ядролық реактор халықаралық зергерлік нарық үшін қымбат тұратын табиғи асыл тастарды өңдеудің жоғары технологиялық тізбегінің маңызды бөлігіне айналады.
1967 жылғы реактор әлі күнге дейін жұмыс істеп тұр
ВВР-К — бүгінде Қазақстандағы жұмыс істеп тұрған жалғыз көпмақсатты зерттеу ядролық реакторы.
Оның құрылысы 1961 жылы басталып, алғашқы іске қосылуы 1967 жылы жүзеге асты.
Атом электр станцияларының энергетикалық реакторларынан айырмашылығы, ВВР-К электр қуатын өндіруге арналмаған.
Оның басты міндеті — зерттеулер жүргізу және қолданбалы өндіріс үшін қажетті нейтрондар ағынын қалыптастыру.
Медициналық изотоптар мен топаздарды бояудан бөлек, реакторда ғылыми зерттеулер, материалтану сынақтары және нейтрондық-активациялық талдаулар орындалады.
Институт реакторды жаңғыртып, оның қауіпсіз пайдалану мерзімін алдағы ондаған жылдарға дейін ұзартуды көздеп отыр.
ЯФИ тек медицина мен тастардан ғана табыс таппайды
Топаздар мен медицина — институттың коммерциялық қызметінің бір бөлігі ғана.
ЯФИ сондай-ақ өнеркәсіптік радиоизотоптарды шығарады.
Мысалы, Қазақстанда өндірілетін кобальт-57 шет елдерге экспортталады.
2025 жылы кобальт-57 экспорты шамамен 200 млн теңгені құрады.
Институт сонымен қатар мұнай-газ және металлургия өнеркәсібінде құбырлар мен дәнекерленген қосылыстарды бақылау үшін иридий-192 өндіреді.
Осылайша, ерекше өндірістік орталық қалыптасқан: кезінде іргелі ядролық физика үшін жасалған қондырғы бүгінде бір мезгілде медицинаға, өнеркәсіпке, экспортқа және зергерлік нарыққа табысты қызмет етуде.
Ал осы трансформацияның ең көрнекі үлгісін сөзбе-сөз қолға ұстап көруге болады: қазақстандық реакторда өңделген түссіз табиғи топаз терең қара-көк түсті танымал London Blue асыл тасына айналады.
