АҚШ соты маңызды прецеденттік шешім қабылдады: судьялық иммунитет шешімді толықтай жасанды интеллект қабылдаған күннің өзінде де судьяны жауапкершіліктен қорғайды. Ал сот төрелігінде бұлай істеуге бола ма деген басты этикалық және құқықтық сұрақ әзірге ашық күйінде қалды.
Талапкер нақты нені алға тартты?
Даудың негізіне коммерциялық іс бойынша шешім себеп болды. Талапкер сот қаулысын мұқият талдай келе, мәтіннің стилі, құрылымы және ондағы кейбір ой-тұжырымдар адам жазғаннан гөрі ChatGPT немесе соған ұқсас үлкен тілдік модельдің (LLM) генерациясына ұқсайтынын байқаған.
Осыған сүйене отырып, талапкер судья өзінің конституциялық міндетін орындамай, сот процесін алгоритмге сеніп тапсырды деп айыптап, оның үстінен азаматтық талап арыз түсірді.
Сот бұл мәселені қалай қарастырды?
Істі қараған жоғары инстанция судьялары мәселенің мәнін — яғни ЖИ шынымен пайдаланылды ма, жоқ па деген сұрақты талқылауға бармады. Сот негізгі заңдық қағидаға сүйенді: судьялық абсолютті иммунитет.
АҚШ құқықтық жүйесіндегі ғасырлар бойы қалыптасқан доктрина бойынша, судья өзінің қызметтік міндетін атқару барысында қабылдаған кез келген шешімі үшін жеке сотталмайды. Бұл судьяларды әрбір наразы тараптың шексіз шағымдарынан қорғау үшін қажет.
Сот қандай мәселені шешпеді?
Сот бұл шешімімен «судьяларға істі ЖИ-ге тапсыруға рұқсат берілді» дегенді білдірмейді. Судьялық алқа тек осы нақты талапкердің судьяны сотқа тарту құқығы жоқ екенін ғана растады. Ал жасанды интеллектті пайдаланудың этикалық стандарты реттелмеген күйі қалды.
Неліктен бұл сұрақ бәрібір жабылған жоқ?
Егер судьялар шешімдер мен үкімдерді ЖИ көмегімен жаза бастаса, бұл жүйелік дағдарысқа әкелуі мүмкін:
- Галлюцинациялар қаупі: Нейрожелілер жоқ заң нормалары мен өмірде болмаған прецеденттерді ойдан шығаруға бейім.
- Жауапкершіліктің бұлдырауы: Егер шешім қате болса, кім кінәлі — бағдарлама әзірлеушісі ме, әлде қол қойған судья ма?
- Ашықтықтың болмауы: Нейрожелінің неліктен белгілі бір қорытындыға келгенін (қара жәшік мәселесі) түсіндіру мүмкін емес.
Қазақстандық контекст: бізде ЖИ әрбір сотқа енуде
Қазақстанда Жоғарғы сот цифрландыру бойынша аймақта көш бастап келеді. Еліміздің сот жүйесінде сот актілерін автоматты талдау және болжамдық цифрлық көмекшілер (әсіресе СМАЖ — әкімшілік соттарда) белсенді сыналуда. Алайда біздің заңнамада да түпкілікті процессуалдық шешімді тек нақты адам — судья ғана қабылдауы тиіс деген қатаң талап бар.
Редакция пікірі
Бұл прецедент — құқық саласының технологиялық қарқынға ілесе алмай жатқанының айқын дәлелі. Судьяның ЖИ пайдаланғаны үшін жауапқа тартылмауы болашақта сот актілерінің сапасын бақылаудың жаңа механизмдерін талап етеді.
