Қазақстан Жерді қашықтан зондтаудың алты жаңа спутнигінен тұратын топтаманы әзірлеп жатыр және жалпы сомасы 70 миллион АҚШ долларынан асатын үш экспорттық жобаны іске асыруды жоспарлауда. Бұл туралы үкімет отырысында цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрі Жаслан Мәдиев мәлімдеді.
Жаңа спутниктер ұлттық ғарыш жүйесінің мүмкіндіктерін кеңейтуге және мониторингтің шетелдік аппараттарға тәуелділігін азайтуға арналған. Бұл ретте салада өндірістік мүмкіндіктерді кеңейтумен және халықаралық нарықтағы бәсекелестікпен байланысты сын-қатерлер бар.
Ғарыш саласы үшін бұл маңызды кезең: ел тек сервистер мен спутниктік суреттерді сатып алушы рөлінен өз аппараттарын жасаушы және экспорттаушы мәртебесіне көшуге ұмтылуда.
Жаңа спутниктер тобынан не күтілуде
Министрліктің мәліметінше, жоба орташа және жоғары ажыратымдылықтағы спутниктерді қамтиды. Олар табиғи ресурстарды мониторингтеу, ауыл шаруашылығын бақылау, төтенше жағдайлардың алдын алу және жер қойнауын пайдалануды басқару үшін пайдаланылатын болады.
Спутниктер тобын құру түсірілімдердің жиілігін арттыруға мүмкіндік береді: аумақ үстінен ұшып өту арасындағы уақыт қысқарып, деректердің өзектілігі артады.
Қазіргі уақытта Қазақстанның KazEOSat-1 және KazEOSat-2 аппараттары жұмыс істеп тұр, олардың пайдалану мерзімі ұзартылған. Жаңа топтама осы жүйенің заңды жалғасы болып табылады.
Дегенмен аппараттарды жасау мен ұшыру бірнеше жылға созылатын күрделі процесс. Сондықтан уәде етілген мүмкіндіктерді нақты орбитаға шығару кестесімен салыстырып бағалау маңызды.
$70 миллионға бағаланған үш экспорттық жоба
Экспорттық жобалар ағымдағы жылға дейін де қоғамдық күн тәртібінде көрініс тапқан болатын. Олар шетелдік серіктестер үшін ғарыш аппараттарын жобалауды, жасауды және сынақтан өткізуді қамтиды.
2026 жылдың қазан айында үкімет үш экспорттық жобаның көлемін 70 миллион доллар деңгейінде белгіледі. Бұл сома жобаланған келісімшарттардың жалпы құнын көрсетеді.
Саланы бағалау үшін бұл айырмашылықтың маңызы зор. Қол қойылған келісімшарт өндірістің болашақ жүктемесін қалыптастырады. Дайындалған және тапсырыс беруші қабылдаған аппарат тапсырысты орындау қабілетін растайды. Ал қайталанатын сатылымдар өндірістің тұрақты экспорттық бизнес ретінде жұмыс істей алатынын көрсетеді.
Қазақстан үшін бұл жобалар сыртқы нарықта бүкіл тізбекті — әзірлеуден бастап шетелдік сатып алушы алдындағы міндеттемелерді орындауға дейін тексеруге мүмкіндік береді.
Ғарыштық техниканы кім өндіреді
Бұл бағыттың негізгі қатысушыларының бірі — ғарыш аппараттарының құрастыру-сынау кешенін дамыту және пайдалану үшін құрылған «Ghalam» қазақстан-француз бірлескен кәсіпорны.
«Қазақстан Ғарыш Сапары» ұлттық компаниясының ресми парақшасында қатысу құрылымы келесідей берілген: ұлттық компания — 72%, Аэроғарыш комитеті — 0,5%, Airbus Defence & Space — 27,5%. Осылайша, өндірістік база халықаралық серіктестікте дамыды.
Шетелдік тапсырыс берушілермен жұмыс істеу тәжірибесі тек тұтас спутниктерді жеткізу жоспарларымен шектелмейді. «Қазақстан Ғарыш Сапары» мемлекеттік даму жоспарында 2019 жылдан бастап Ghalam кәсіпорны Airbus және басқа да шетелдік компаниялар үшін спутниктік жиынтықтауыштарды: кабельдік өнімдер мен экранды-вакуумдық жылу оқшаулауды шығарып келе жатқаны атап өтілген.
Бұл зымыран ұшыруға қарағанда ғарыш экономикасының азырақ байқалатын бөлігі, бірақ дәл осындай тапсырыстар өндірістік тәжірибені жинақтауға мүмкіндік береді. Жеткізуші компоненттердің талап етілетін сапасын қамтамасыз етуге және тапсырыс берушінің шарттарына сәйкес келуге тиіс.
Келесі саты — дайын аппаратты жеткізу. Ол инженерлік міндеттердің көлемін және өндірушінің жауапкершілігін кеңейтеді. Бұл ретте «қазақстандық спутник» атауы оның әрбір құрамдас бөлігі ел ішінде өндірілгенін білдірмейді: оқшаулау үлесін бөлек бағалау қажет.
977 млрд теңге экономикалық әсер қайдан шықты
Үкіметтің бағалауы ғарыштық мониторингті қолданудың бес жылын қамтиды. Жарияланған хабарламада есептеудің егжей-тегжейлі әдістемесі және нәтиженің салалар бойынша бөлінісі жоқ. Сондықтан бұл көрсеткіш бойынша оператордың пайдасын да, болашақ алты аппараттың өзін-өзі ақтауын да анықтау мүмкін емес.
Мониторингтің практикалық мәні қалдықтар мысалында анық көрінеді. Спутниктік түсірілім қоқысты заңсыз орналастыру учаскелерін табуға көмектеседі. «Қазақстан Ғарыш Сапары» сондай-ақ мұндай бақылаудың шектеулерін көрсетеді: қар басқан суреттер қоқыс үйінділерін анықтауға жарамайды, сондықтан мониторинг жылы мезгілде жүргізіледі.
Нысанды анықтау одан әрі жұмыстың бірінші кезеңіне айналады. Содан кейін жергілікті жерде тексеру, жауаптыларды анықтау және бұзушылықты жою қажет. Сол сияқты жайылымдардың немесе су объектілерінің жай-күйі туралы деректер олар аумақтарды басқаруда пайдаланылған кезде ғана пайдалы болады.
Демек, нәтиже бүкіл жүйеге байланысты: түсірілім сапасы, өңдеу жылдамдығы, деректердің қолжетімділігі және ведомстволардың әрекеттері. Қосымша спутниктер оның мүмкіндіктерін кеңейтеді, бірақ мәлімделген экономикалық әсерді өздігінен қамтамасыз етпейді.
Экспорт саланы қалай өзгерте алады
2030 жылға қарай Қазақстан 14 спутниктен тұратын халықаралық топтама құруды жоспарлап отыр. Бұл қазірдің өзінде жұмыс істеп тұрған жүйе емес, мәлімделген мақсат.
Өндірісті дамыту үшін шетелдік тапсырыстар ұлттық бағдарламалар арасында біркелкі жүктемені қамтамасыз ете алады. Оның айналасында инженерлер, сынақ зертханалары, борттық және жерүсті бағдарламалық жасақтама әзірлеушілері, геодеректер мамандары үшін міндеттер пайда болады.
Алайда жаңа нарықтың ауқымын әзірге келісімшарттардың бір сомасымен өлшеуге болмайды. Орындалған жеткізілімдер, локализация, өзіндік құн және кейінгі тапсырыстар туралы деректер қажет болады. Аппараттар іске қосылғаннан кейінгі қызметтерге деген сұраныстың да бөлек мәні бар.
Қазақстанда шетелдік компаниялар үшін компоненттер дайындаудың тәжірибесі және спутниктерге мәлімделген келісімшарттары бар. Экспорттық модельдің келесі сынағы — осы тапсырыстарды орындау және жаңа сатып алушылардың пайда болуы. Дәл осы нәрсе ғарыш өндірісінің технологиялық экспорттың тұрақты көзіне айнала алатындығын көрсетеді.
