Спутниктік деректер мен жасанды интеллект аграршыларды қорғауға және апатты тәуекелдерден сақтандыру мәселелерін шешуге көмектеседі
Қазақстандықтар жыл сайын дерлік табиғи қауіп-қатерлермен бетпе-бет келеді. Қуаңшылық пен су тасқыны, сел мен орман өрттері жаңалықтар таспасына үнемі шығып тұрады. Табиғаттың соққысын ең қатты сезінетіндер – аграршылар. Мұндай жағдайда, ең алдымен, фермерлерді сақтандыру сәтті дамуы керек сияқты көрінеді. Себебі біздің ел ауыл шаруашылығы алқаптары бойынша әлемде алтыншы орында тұр. 2,7 млн шаршы шақырым аумақтың 1,8 миллионы жайылымға жарамды, тағы 250 мың шаршы шақырымы – егістік жерлер. Яғни, ел аумағының үштен екісі ауыл шаруашылығына жарамды.
Неліктен агросақтандыру әзірге аз адамды қамтиды
Бұл ретте елде 2020 жылдан бері адами факторды жоққа шығаратын цифрлық агросақтандыру сервисі жұмыс істейді: өнімділік пен табиғи факторлар туралы деректер жерсеріктердің көмегімен жиналады. Алайда әзірге бұл тетік тек солтүстікте ғана, оның өзінде шектеулі көлемде қолданылуда. «Қазақстанның агросақтандыру қауымдастығы» ЗТБ мәліметінше, оңтүстік өңірлерде 2025 жылғы қуаңшылыққа қарамастан, биыл елдің оңтүстік аудандарынан бірде-бір аграршы сақтандырылуға ниет білдірмеген. Жалпы алғанда, бес жыл ішінде цифрлық агросақтандырумен бар болғаны 2 млн гектар жер (20 мың шаршы км) ғана қамтылды. Бұл мемлекет сақтандыру сыйлықақысының 80%-ын субсидиялайтынына қарамастан орын алып отыр.
Табиғи апаттардан сақтандыру жағдайы аграрлық нарықтан тыс жерде де бұдан жақсы емес. Астанада Space Days Kazakhstan 2026 халықаралық форумы барысында Freedom Insurance компаниясының басшысы Азамат Керімбаев айтып өткендей, елдегі пәтерлер мен жеке үйлердің 60%-дан астамы сақтандырушылардың талаптарына сәйкес келмейді. Көптеген құрылыстар саманнан салынған, үйлердің жартысынан көбі газ баллондарымен немесе көмірмен жылытылады, бұл олардың өрт қауіптілігін күрт арттырады. Инфрақұрылымда үлкен мәселелер бар. Мұндай жағдайда сақтандыру нарық қатысушылары үшін тиімсіз болып қалады. Сонымен қатар, сақтандыру мәдениеті дамымаған – тұтынушылар тәуекелдерді сақтандыруға дағдыланбаған. Мұның бәрі халық пен бизнестің қорғалмауына әкеледі.
«Екі-үш жыл бұрын жаппай су тасқыны болды, сол кезде баспананы сақтандыру мәселесі көтерілді. Біз зардап шеккен өңірлерде бес үйден де азы сақтандырылғанын, оның өзінде кепілді несиелеу аясында болғанын анықтадық», — деп атап өтті Азамат Керімбаев.
Жерсеріктер тәуекелдерді бағалауға қалай көмектеседі
Сонымен бірге сақтандырушыларда жағдайды өзгертуге қабілетті жұмыс істейтін құралдар бар. Азамат Керімбаевтың айтуынша, параметрикалық әдістердің (деректер жерсеріктерден жиналады) көмегімен цифрлық сақтандыру өте жоғары тиімділікті көрсетті. Оның сөзінше, параметрикалық деректерге негізделген агросақтандыру спутниктік мониторингті ғана емес, сонымен бірге компьютерлік көруді қоса алғандағы жасанды интеллектті де белсенді пайдаланады. «Мұндай өнімдер судың тапшылығын немесе артықшылығын ғана емес, сонымен қатар ауа райын, радиация деңгейін және басқа параметрлерді де талдайды». Болашақ егін өте дәл бағаланады. Оның үстіне мұның бәрі қашықтан жасалады. Бұрын фермерге бір үйме қағаз, тәуекелдердің растауларын жинау керек болатын – бұл өте машақатты іс. Ал сақтандырушылар бұрмалаушылық пен алдаудан қауіптенетін. Спутниктік мониторинг фермерді әуре-сарсаңнан, ал сақтандырушыларды тәуекелдерден құтқарады.
Жайылымдарды спутниктік бақылау қағидасы: бақылау деректері өсімдік жамылғысының индексін есептеу және бесжылдық орташа мәнмен салыстыру үшін пайдаланылады. Сұр — ағымдағы индекс, қызыл — бес жылдағы орташа көрсеткіш; көгілдір және қызыл штрихтау қолайлы және қолайсыз ауытқуларды көрсетеді. Liberty Mutual Reinsurance брошюрасындағы сызба жайылымдарды параметрикалық сақтандырудың шетелдік өнімін көрсетеді.
Бүгінгі таңда Freedom Insurance ұсынған цифрлық агросақтандыру елдің 12 өңірін қамтиды, 10-нан астам дақыл 99%-ға дейінгі ықтималдықпен анықталады. Азамат Керімбаевтың айтуынша, дәл осы әдістемені мал шаруашылығына да таратуға – тіпті нақты сақтандыру аясынан тыс шығаруға болады.
Сақтандыру фермерлерді қаржыландыру құралы ретінде
Көптеген фермерлер банктерден несие алу кезінде қиындықтарға тап болады – олардың кепілі жетпейді. Ғарыштық мониторингті қолдану өте сенімді деректерді алуға мүмкіндік береді және сақтандыру шарттары кепіл ретінде қызмет ете алады. «Бұл құрал фермерлерге көбірек көлемде, соның ішінде жеке сектордан да қаржыландыру алуға мүмкіндік береді», — деп атап өтеді сарапшы.
Жайылым. Liberty Mutual Reinsurance ұсынған брошюрасындағы иллюстрациялық фотосурет.
Су тасқынын болжау және мемлекетпен серіктестік
Сондай-ақ ғарыштық мониторингтің көмегімен сақтандыру компаниялары су ресурстарын басқару инфрақұрылымын ұйымдастыруға қатыса алады. «Бүгінде біз су тасқынының бағытын анықтауды, яғни судың қалай жайылатынын, оның қай аудандарға баратынын, қай аудандарға бармайтынын анықтауды білеміз. Осыған сүйене отырып, осы нысандарды сақтандыру туралы шешім қабылданады», — деп атап көрсетеді сақтандырушы.
Апатты тәуекелдерді сақтандыруға ғарыштық мониторинг әдістерін енгізудің тиімді тетігі мемлекеттік-жекеменшік әріптестік болуы мүмкін, бұл ретте бизнес су ресурстарын басқаратын инфрақұрылымды құру бойынша шығындардың бір бөлігін өз мойнына алуға мүдделі болады.
Мұнда ғарыштық мониторинг деректері мен мемлекеттік қызметтерді біріктіру үшін үлкен мүмкіндіктер ашылады – өйткені бір жарым мыңнан астам мемлекеттік қызмет қазірдің өзінде цифрлық түрде ұсынылады. Болашағы – аграрлық-өнеркәсіптік кешен мен тұрғын үй-кадастрлық жүйені одан әрі цифрландыру.
Азамат Керімбаевтың пікірінше, құрылып жатқан инфрақұрылым негізінде мемлекеттік дерекқорларға қолжетімділікті одан әрі қамтамасыз ету тәуекелдерден қорғау және оларды басқару үшін жаңа мүмкіндіктер ашады. Бұл бюджетке түсетін салмақты азайтуға және тәуекелдерді басқарудың бір бөлігін жеке секторға беруге мүмкіндік береді.
