**Қысқаша мазмұны:** Вашингтон дрондар мен Канададан келетін тауарларға баж салығын көтерді, электр желілеріне арналған жабдықтар мен арзан сәлемдемелерді тексеруге кірісті. Сонымен бірге АҚШ сиыр етінің импортын кеңейтті, өйткені ел ішінде ет тым қымбаттап кетті. Соңғы екі аптада АҚШ басқа елдермен сауданы өзгертетін бірнеше шешім қабылдады…
—
Вашингтон дрондар мен Канададан келетін тауарларға баж салығын көтерді, электр желілеріне арналған жабдықтар мен арзан пошта сәлемдемелерін тексеруге кірісті. Сонымен бірге АҚШ сиыр етінің импортын кеңейтті, өйткені ел ішінде ет тым қымбаттап кетті.
Соңғы екі аптада АҚШ басқа елдермен сауданы өзгертетін бірнеше шешім қабылдады. Жаңа баж салығының астына дрондар, кварц тақталары және Канададан келетін тауарлардың бір бөлігі ілікті. Билік электр желілеріне арналған жабдықтарды мұқият тексеруге шешім қабылдады және 800 доллардан арзан сәлемдемелердің бір бөлігі үшін жеңілдікті мерзімінен бұрын алып тастау құқығына ие болды.
Бөлек айтқанда, Ақ үй баж салығын айналып өтіп, үшінші елдер арқылы АҚШ-қа түсуі мүмкін қытайлық тауарлар туралы баяндама жариялады. Бұл құжатта Қазақстан да аталған.
Барлық шешімдер әртүрлі болып көрінгенімен, олардың себебі бір. АҚШ шетелдік жеткізушілерге тәуелділікті азайтып, өндірісті ел ішіне қайтарғысы келеді және тауарлардың шығу тегін жақсырақ бақылауға ұмтылады. Шектеулер бағаға тым қатты соққы беретін жерде билік шегінуге дайын. Сиыр етімен байланысты жағдай дәл осылай болды.
Ненің өзгергенін, Вашингтонның мұны не үшін жасап жатқанын және жаңа сауда саясаты басқа елдер үшін немен аяқталуы мүмкін екенін талдаймыз.
АҚШ 15 күнде нені іске асырып үлгерді
| Күні | Шешім | Не өзгереді |
|---|---|---|
| 13 тамыз | Сот de minimis жеңілдігін жабуды қолдады | Қытай, Мексика және Канададан келетін 800 доллардан арзан сәлемдемелердің бір бөлігіне Конгресс белгілеген мерзімнен бұрын баж салығын салуға болады |
| 13 тамыз | Ақ үй дрондарға жаңа баж салықтарын жариялады | 3 қыркүйектен бастап жекелеген ұшқышсыз аппараттар, док-станциялар мен құрамдас бөліктер үшін мөлшерлеме 100%, басқа санаттар үшін 25% болады |
| 13 тамыз | Ақ үй қытайлық баждарды айналып өту туралы баяндама шығарды | 40-тан астам ел мен аумақ қауіпті аймақтар деп аталды. Қазақстан үшінші топқа кірді |
| 15 тамыз | Кварц тақталарына тарифтік квота іске қосылды | Үстел беттері мен әрлеуге арналған материалдардың импортына жоғарылатылған мөлшерлемелер салынады. Шара төрт жылға есептелген |
| 22 тамыз | Канадаға қарсы баж салықтары күшіне енді | Жылына шамамен 20 млрд доллар болатын канадалық импорттың бір бөлігі 50% мөлшерлеме алды |
| 25 тамыз | Канада жауап шараларын жариялады | 8 қыркүйектен бастап 15%-дан 50%-ға дейінгі баж салықтары шамамен 700 американдық тауарға әсер етеді |
| 26 тамыз | АҚШ электр желілеріне арналған шетелдік жабдықтарды тексеруге кірісті | Билік қауіпті деп таныған техниканы сатып алуға, импорттауға және орнатуға тыйым салынуы мүмкін |
| 26 тамыз | АҚШ сиыр етінің жеңілдікті импортын кеңейтті | 1 қыркүйектен бастап квота 90 күнге 300 мың тоннаға өседі |
| 27 тамыз | Чиптерге салынуы мүмкін баждар туралы ақпарат пайда болды | Түпкілікті шешім әлі жоқ. Сондай-ақ ноутбуктер, ойын консольдері мен серверлер талқылануда |
Бір тізімде дрондар, үстел беттері, трансформаторлар, канадалық ірімшік және тартылған ет болды. Олардың бір-бірімен қалай байланысты екенін түсіну үшін АҚШ Жоғарғы сотының шешіміне оралу керек.
Жоғарғы сот ескі баждарды тоқтатты. Ақ үй басқа заңдарды тапты
2026 жылғы 20 ақпанда АҚШ Жоғарғы соты төтенше экономикалық өкілеттіктер туралы заң немесе IEEPA президентке тарифтерді өз бетінше енгізуге мүмкіндік бермейді деп шешті. Дональд Трамптың ең ауқымды баждары, соның ішінде Канада, Мексика және Қытайға қарсы мөлшерлемелер, сондай-ақ кемінде 10% жалпы тариф осы заңға негізделген еді.
Сот шешімінен кейін әкімшілік басқа заңдарды пайдалана бастады, әрі әр тауар тобы үшін өзінің бөлек заңын тапты.
Дрондар мен поликремнийге баж салығы 1962 жылғы заң бойынша енгізілуде. Ол егер билік оны ұлттық қауіпсіздікке қатер деп есептесе, импортты шектеуге рұқсат береді. Кварц тақталары үшін басқа рәсім таңдалды. Онда американдық өндірушілерге келтірілген залал негіз болды. Канада АҚШ тауарларына кемсітушілік жасады деп айыпталып, оған 1930 жылғы заң қолданылды.
Тағы бір дау de minimis жеңілдігіне қатысты болды. Ол 800 доллардан төмен шағын сәлемдемелерді әдеттегі бажсыз әкелуге мүмкіндік беретін. 13 тамызда Халықаралық сауда соты Трампқа Қытай, Мексика және Канададан келетін жөнелтілімдердің бір бөлігі үшін жеңілдікті мерзімінен бұрын жоюға рұқсат берді. Сот президент жаңа тариф жасамай, қолданыстағы артықшылықты қайтарып алып жатыр деп шешті. Конгресс бұл жеңілдікті толығымен жабуды ұйғарған еді, бірақ тек 2027 жылдың шілдесінен бастап.
Сатып алушылар үшін заңдық айырмашылық білінбейді. Маркетплейстен алынатын тауар қымбаттауы мүмкін, ал жеткізу күрделене түседі. Шағын импорттаушылардың бүкіл жұмыс сызбасы өзгереді. Мысалы, Detroit Axle компаниясы АҚШ-қа ұсақ бажсыз жөнелтімдер жасау үшін дәл Мексиканың Хуарес қаласында тарату орталығын ашқан болатын. Енді осы сызба құрылған үнемдеу жойылып кетуі мүмкін.
Кейбір дрондарға салынатын баж салығы 100% құрайды
3 қыркүйектен бастап жекелеген шетелдік дрондар, док-станциялар және негізгі құрамдас бөліктер 100% баж алады. Ұшқышсыз аппараттардың басқа тобы үшін мөлшерлеме 25% болады. Құрамдас бөліктердің бір бөлігіне 25% тариф 2027 жылдың ақпанында күшіне енеді.
Бірнеше серіктес үшін жағдай жұмсағырақ. Еуропалық Одақ, Жапония, Оңтүстік Корея, Тайвань, Швейцария және Лихтенштейннен келетін сәйкес тауарларға жиынтық мөлшерлеме 15%-дан аспауы тиіс. Ұлыбритания үшін шек 10% құрайды. Импорттаушылар негізгі бөлшектер мен технологиялардың қайда жасалғанын дәлелдеуге мәжбүр болады.
Ақ үй бұл шешімді қауіпсіздікпен байланыстырады. Арзан ұшқышсыз аппараттар электроника дүкендерінің шегінен әлдеқашан шығып кетті. Оларды әскерилер, полиция, құтқарушылар, фермерлер, энергетиктер және құрылысшылар пайдаланады. Соңғы қақтығыстар тәжірибесі көрсеткендей, шағын дрон өзінен ондаған есе қымбат тұратын техниканы жойып жібере алады. Вашингтон мұндай жабдықтар бойынша басқалардың жеткізіліміне тәуелді болғысы келмейді.
Бұл қорғаныстың өз бағасы бар. Егер американдық зауыттар импортты тез арада алмастыра алмаса, аппараттардың өздері және оларды пайдалану қызметтері қымбаттайды. Фермерлерге егістіктерді түсіруге тапсырыс беру, энергетиктерге электр беру желілерін тексеру, құрылысшыларға картография жүргізу қымбатырақ түседі.
Электр желілеріне арналған шетелдік техника қатаң тексеріледі
26 тамызда Трамп АҚШ энергетикасының шетелдік жабдықтарға тәуелділігіне байланысты төтенше жағдай жариялады. Жарлықта барлық шетелдік техникаға тікелей тыйым салынбаған. Энергетика министрлігі қауіпті жеткізушілер мен нақты мәмілелерді анықтауы тиіс.
Трансформаторлар, инверторлар, энергия сақтау жүйелері, генераторлар, қорғаныс релелері, өнеркәсіптік басқару жүйелері, бағдарламалар және қашықтан қол жеткізу құралдары тексерілуі мүмкін.
Америка билігі жабдықта жасырын байланыс арналары немесе қашықтан басқару функциялары болуы мүмкін деп қауіптенеді. Reuters бұған дейін мамандардың кейбір қытайлық күн инверторларынан мәлімделмеген байланыс құрылғыларын тапқанын жазған еді. Мұндай қауіп АҚШ-ты қазір, әсіресе дата-орталықтар, ЖИ, жаңа зауыттар және қорғаныс тапсырыстары есебінен электр энергиясын тұтыну артып отырған кезде қатты алаңдатады.
Жеткізушілер үшін енді арзан баға жеткіліксіз. Оларға бөлшектердің шығу тегін ашуға, бағдарламаларды тексеруден өткізуге және жинақтаудың бір бөлігін Америка нарығына жақындатуға тура келеді. Мұның бәрі шығындар мен жеткізу мерзімдерін ұзартады.
Канадамен сауда дауы 700 тауарға дейін жетті
Тамыз айындағы ең көрнекті қақтығыс АҚШ-тың ең жақын көршісі әрі негізгі сауда серіктестерінің бірі Канадамен болды.
22 тамызда Вашингтон жылына шамамен 20 миллиард доллар болатын канадалық тауарлардың бір бөлігіне 50% баж салығын енгізді. Шектеулерге Канаданың АҚШ-қа экспортының шамамен 5–5,5%-ы ілікті. Орташа алғанда үлес аз болып көрінеді, бірақ ағаш, жиһаз және ас үй шкафтарын өндірушілер үшін шығындар әлдеқайда салмақты болуы мүмкін.
Канада дәл осындай сомамен жауап беруге уәде берді. 8 қыркүйектен бастап 15%-дан 50%-ға дейінгі мөлшерлемелер шамамен 700 американдық тауарды қамтуы тиіс. Тізімде болат, алюминий, электроника, құрал-саймандар, ірімшік, тұрмыстық техника, жиһаз, киім-кешек, косметика және дайын өнімдер бар. Тізім әлі өзгеруде. 27 тамызда Оттава одан балық пен теңіз өнімдерін алып тастады.
Канада үкіметі бизнесті қолдауға 7,5 миллиард канадалық доллар бөлді. Кейбір компанияларға 2,5 миллионнан 5 миллион канадалық долларға дейін пайызсыз несиелер ұсынылады. Алғашқы төлемдерді үш жылға кейінге қалдыруға болады.
Екі елдің тауар айналымы 2025 жылы 715 миллиард долларға жетті. Әзірге жаңа тарифтер осы соманың аз ғана бөлігіне әсер етуде. Қақтығыстың автомобильдерге, қосалқы бөлшектерге, электр энергиясына немесе маңызды минералдарға таралуы қауіптірек болады. Солтүстік Америкада дайын көлік құрастырылғанға дейін бір бөлшек шекараны бірнеше рет кесіп өтеді. Әрбір жаңа баж оның түпкілікті бағасын өсіреді.
Сиыр етіне қатысты Вашингтон керісінше әрекет етті
Дәл сол күндері Трамп майсыз сиыр етінің жеңілдікті импортын кеңейтті. 1 қыркүйектен бастап АҚШ төмендетілген мөлшерлеме бойынша қосымша 300 мың тонна ет шикізатын әкеле алады. Жеңілдік 90 күн бойы қолданылады. Импорттық ет американдық етпен бірге фарш өндіру үшін пайдаланылады.
Себебі қарапайым. АҚШ-тағы ірі қара мал басы соңғы 75 жылдағы ең төменгі деңгейге дейін құлдырады. Нарыққа құрғақшылық, өрттер және қымбат жем әсер етті. Жағдайды жаңа әлемнің қауіпті паразит-шыбынына байланысты Мексикадан тірі мал әкелуге шектеулер одан сайын ушықтырды.
Ет бағасы өсті және бұл мәселе саяси сипат алды. Ақ үй тіпті дүкендерді қосымша импорттан жасалған фаршты 25% жеңілдікпен сатуға шақырды.
Америкалық фермерлер одағы бұл шешімді сынға алды. Мемлекет жергілікті өндірушілерді баж салығымен қорғайды, бірақ сатып алушылар бағаға шағымдана бастағанда нарықты ашады. Бұл жағдай осындай саясаттың әлсіз тұсын жақсы көрсетеді. Егер ел ішінде тауар жетіспесе, импортты шектеу оны одан сайын қымбаттата түседі.
Баж салықтарын американдық отбасылар мен шетелдік бизнес төлейді
Йель университетінің Budget Lab есептеулері бойынша, қазіргі уақытта АҚШ-та заңмен белгіленген импорттық баждардың орташа мөлшерлемесі шамамен 11% құрайды. Егер жарияланған өсім күшіне енсе, жыл соңына қарай ол 11,8%-ға жетуі мүмкін. Зерттеушілер қолданыстағы шараларға байланысты тұтыну бағасының жалпы өсімін шамамен 0,7% деп бағалайды.
Tax Foundation 2026 жылы қосымша жүктеме бір американдық отбасына орта есеппен 840 долларды құрайды деп санайды. Тарифтер үшін бөлек шотты ешкім алмайды. Ақша тауарлардың бағасында, импорттаушылардың шығындарында және қарапайым ассортиментте жасырылады.
Сент-Луис Федералдық резервтік банкі 2026 жылдың бірінші жартысында тарифтердің инфляцияға әсері күшеюін тоқтатқанын атап өтті. Бұл оның әсері жойылды дегенді білдірмейді. Компаниялардың бір бөлігі жеткізушілерді ауыстырып үлгерді, шығындардың бір бөлігін импорттаушылар өз мойнына алды, ал кейбір тауарлар біртіндеп қымбаттап жатыр.
Әлемдік экономика үшін салдары бір күнде бола қоймайды. Компаниялар жаңа шектеулер болған жағдайда бөлшектерді бірнеше жеткізушіден сатып алады, соңғы жинақтауды көшіреді және көбірек қор сақтайды. Мұндай сақтандыру тауар тікелей бажға ілікпесе де, өндірісті қымбаттатады.
Дүниежүзілік сауда ұйымы тауарлар мен қызметтердің әлемдік саудасының өсімі 2025 жылғы 4,7%-дан 2026 жылы 2,7%-ға дейін баяулайды деп күтеді. Баяулаудың бірнеше себебі бар, ал американдық тарифтер — соның бірі ғана. Алайда жаңа шектеулер бизнеске шығындар мен белгісіздік қосады.
Неліктен американдық баяндамада Қазақстан пайда болды
13 тамызда Ақ үй қытайлық тауарларды үшінші елдер арқылы қайта бағыттау туралы баяндама жасады. Авторлардың пікірінше, америкалық баждар көтерілгеннен кейін жеткізілімдердің бір бөлігі тауар қайта қапталып, аздап өңделіп немесе жергілікті тауар ретінде рәсімделетін басқа мемлекеттер арқылы жүреді.
Құжатта 40-тан астам ел мен аумақ көрсетілген. Қазақстан қауіптің үшінші тобына жатқызылды. Ақ үй оның Қытайдың «Бір белдеу, бір жол» бастамасының құрлықтағы бағытында орналасқан жағдайын ерекше көрсетеді.
Бұл еске алудың өзі қазақстандық компаниялардың американдық баждарды айналып өткенін дәлелдемейді. Баяндамада Қазақстанға қарсы нақты іс, компаниялардың атаулары немесе расталған схема жоқ. Әзірге бұл АҚШ тарапынан қауіп-қатерді бағалау болып табылады.
Бірақ бизнес үшін бұл жағымсыз сигнал. АҚШ кедені тауардың қайда өндірілгенін, негізгі бөлшектерді кім жасағанын және оның Қазақстанда қаншалықты қайта өңделгенін жиірек сұрауы мүмкін. Қаптаманы немесе құжаттарды жай ғана өзгерту қытайлық тауарды қазақстандыққа айналдырмайды.
Адал экспорттаушылардың да жұмысы көбейеді. Оларға шығу тегі туралы нақты сертификаттар, жеткізушілермен шарттар және бүкіл тізбек бойынша құжаттар қажет болады. Тексерістер жүктерді кідіртіп, жеткізу құнын арттыруы мүмкін.
Ақ үй тауарларды қайта бағыттаудан келетін залалды жылына 75 миллиард долларға бағалайды және онымен 450 мыңға дейін жұмыс орнын байланыстырады. Бұл белгіленген факт емес, американдық әкімшіліктің өз есептеулері. Баяндамада сондай-ақ 113 млрд-тан 150 млрд долларға дейінгі ЖІӨ-нің ықтимал шығындары және 19 млрд-тан 26 млрд долларға дейін түспей қалған баждар туралы айтылады.
Қазір Қазақстанға баяндаманың тұжырымдарымен дауласпай, сатып алушылар мен кеден үшін экспорттың шығу тегін алдын ала түсінікті еткен тиімдірек. Әйтпесе, транзиттік бағыттың беделі ел ішінде шынымен тауар өндіретін компаниялардың жұмысын қиындатуы мүмкін.
Келесі кезекте чиптер, ноутбуктер мен серверлер болуы мүмкін
27 тамызда Reuters Politico-ға сілтеме жасай отырып, әкімшіліктің жартылай өткізгіштерге арналған баж салығының жаңа раундын талқылап жатқанын хабарлады. Нұсқалардың бірі осы чиптері бар дайын техникаға, соның ішінде ноутбуктерге, ойын консольдеріне және деректер орталықтарына арналған серверлерге де қатысты.
Шешім әлі қабылданған жоқ, сондықтан мөлшерлемелер мен мерзімдер туралы айту ерте. Алайда Ақ үй АҚШ ішіндегі өндіріске инвестиция салатын компаниялар жұмсақ шарттар алатынын қазірден аңғартып отыр.
Егер тарифтер серверлер мен басқа да есептеу техникасына әсер етсе, салдары кварц тақталарына қойылған шектеулерден әлдеқайда салмақты болады. АҚШ ЖИ үшін дата-орталықтар салып жатыр және сонымен бірге электроника өндірісін елге қайтаруға тырысуда. Қымбат импорт жергілікті зауыттарға көмектеседі, бірақ американдық технологиялық компанияларға қажетті жабдықтардың бағасын арттырады.
Жақын күндер белгілі болып үлгерді. 3 қыркүйекте дрондарға жаңа мөлшерлемелер қолданыла бастайды, 8 қыркүйекте Канада жауап ретінде тарифтер енгізеді. Содан кейін жаңа соттар мен жартылай өткізгіштер бойынша шешімдер болуы мүмкін.
Қазақстан үшін әзірге жеке америкалық баж салығы жоқ. Басты өзгеріс басқада. Ел қытайлық шектеулерді айналып өту мүмкіндігі туралы АҚШ-тың ресми баяндамасында пайда болды. Енді тауар мен оның бөлшектерінің шығу тегі экспорттаушылар үшін бағамен бірдей маңызға ие болады. Бұл Америкамен жұмыс істейтін компанияларға және Қытай, Орталық Азия мен батыс нарықтары арасындағы барлық логистикаға қатысты.
