Қазақстанда құрамында қант, тұз және май мөлшері көп өнімдердің жарнамасына шектеу қойылуы мүмкін. Сонымен қатар билік тәтті сусындарға акциз енгізуге дайындалуда, ал энергетикалық сусындарды 21 жасқа толмағандарға сатуға тыйым салынған. Мұның бәрі қарапайым бір сұрақ туындағанға дейін қисынды көрінеді: мемлекет балаларға бұған балама ретінде не ұсынады?
Әзірге тек талқылау туралы ғана сөз болуда
26 тамызда Қасым-Жомарт Тоқаев педагогтердің Тамыз конференциясында сөз сөйледі. Баяндаманың көп бөлігі білім беру саласына арналды, бірақ бір сәтте Президент балалардың денсаулығы мен дұрыс тамақтану мәселесіне тоқталды. Ол фастфуд пен тәтті сусындардың шектен тыс тұтынылуына байланысты жастар арасында семіздік, қант диабеті және ас қорыту жолдарының аурулары көбейіп жатқанын атап өтті (Ақорда).
Тоқаев Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) стандарттарына сүйене отырып, мұндай өнімдердің жарнамасын заңнамалық деңгейде шектеу мүмкіндігін қарастыруды тапсырды.
Келесі күні Денсаулық сақтау министрлігі өз ұстанымын жариялады. Ведомство «зиянды» өнімдердің жарнамасына тыйым салуды балалар бағдарламалары мен әлеуметтік желілердегі жарнамаға дейін кеңейтуді ұсынды (ҚР ДСМ).
ДДСҰ тәсілі: тыйымдар мен салықтар қалай жұмыс істейді
ДДСҰ ұсынымдарында жарнамаға тыйым салу мәселенің тек бір ғана бөлігі болып табылады. Екінші және одан да маңызды тетік — баға саясаты және салық салу.
Бұл ретте Чили тәжірибесі классикалық үлгіге айналды. 2016 жылы Чилиде құрамында қант, қаныққан майлар немесе калориясы жоғары өнімдердің қаптамасына қара сегізбұрышты «ЕСКЕРТУ» белгілерін қою міндеттелді. Сонымен қатар балаларға арналған мультфильм кейіпкерлері мен ойыншықтарды жарнамалауға тыйым салынды. Нәтижесінде балалардың тәтті сусындар мен сүт өнімдерін тұтынуы 24%-ға төмендеді (PLOS Medicine).
Ұлыбританияның тәтті сусындарға енгізген арнайы алымы (Soft Drinks Industry Levy) одан да қызықты нәтиже берді. Ол 2016 жылы жарияланып, 2018 жылы күшіне енді. 2015 пен 2020 жылдар аралығында салық салынатын сусындардың құрамындағы орташа қант мөлшері 46%-ға қысқарды. Бастапқыда 100 миллилитріне 5 грамнан астам қанты болған сусындардың 65%-ы өз рецептурасын өзгертіп, осы шектен төмен түсірді. Бұл мәліметтерді Ұлыбритания үкіметі келтіреді.
Яғни, мұндай салықтың мәні тек газдалған сусынды қымбаттатуда ғана емес. Дұрыс құрылған акциз өндірушіні салықты аз төлеу немесе одан мүлдем құтылу үшін қант мөлшерін азайтуға мәжбүрлейді.
ДДСҰ мәліметінше, 2024 жылдың ақпанына қарай тәтті сусындарға ұлттық салықтар әлемнің 115 елінде қолданыста болды. Сонымен қатар ұйым пайдалы өнімдерді субсидиялар арқылы арзандатуды ұсынады. Салық зиянды таңдаудан тежеуі керек, ал қолдау — пайдалы таңдауды қолжетімді етуі тиіс. ДДСҰ бұл екі шараны біртұтас саясаттың бөліктері ретінде қарастырады.
Самокаттардағыдай жағдай қайталанбаса екен
2026 жылдың 25 тамызынан бастап Қазақстанда электросамокаттардың тротуарлар мен жаяу жүргіншілер жолымен жүруіне тыйым салынды. Веложолақ болса, сонымен жүру керек. Егер веложолақ болмаса — жолдың оң жақ шетімен немесе жол жиегімен жүруге міндетті. Мұндай ережелерді Бас прокуратура келтіреді.
Шектеу жаяу жүргіншілердің қауіпсіздігі үшін енгізілді және бұл мақсаттың өзі түсінікті. Бірақ бұл ереже бірден әлсіз тұсын көрсетті: қауіпсіз балама кез келген көшеде жоқ. Ресми түрде бағыт ұсынылған, ал іс жүзінде адам тротуардан автокөліктердің арасына жіберілуде.
Тамақтану саласында да осындай жағдай қайталануы мүмкін. Жарнамаға тыйым салу пайдалы тамақты қолжетімді етуден әлдеқайда оңай. Газдалған сусынның бағасын көтеру әр мектепте тегін ауыз сумен қамтамасыз етуден гөрі оңайырақ. Энергетиктерді шектеу жасөспірімдерге үйінің жанынан тегін спорт алаңдарын ашудан әлдеқайда қарапайым.
Бұл тура салыстыру емес: тамақ пен қалалық көлік — әртүрлі салалар. Бірақ қағида біреу. Мемлекет үйреншікті жолды жаппас бұрын, оның орнына сапалы жаңа балама жасауы тиіс.
Үкімет жаңа тыйымдарды енгізбес бұрын нені түсіндіруі керек
Фастфуд жарнамасын шектеу және тәтті сусындарға акциз енгізу оң нәтиже беруі мүмкін. Бірақ оның нәтижесі әлі аталмаған нақты детальдарға байланысты болады.
Үкіметке кем дегенде мына бес сұраққа жауап беруге тура келеді:
- Қандай өнімдер шектеулерге ілігеді және олардың құрамын кім бағалайды?
- Бұл ережелер блогерлерге, тағам жеткізу қызметтеріне, маркетплейстерге, ойындарға және әлеуметтік желілердегі жарнамаға тарала ма?
- Егер кәмелетке толмағандарға энергетиктерді сатуға салынған тыйымның өзі әлі күнге дейін бұзылып жатса, жаңа талаптардың орындалуы қалай бақыланады?
- Акцизден түскен қаражаттың бір бөлігі ауыз сумен қамтуға, мектептегі тамақтануға, спорт алаңдары мен қолжетімді секцияларға бағыттала ма?
- Екі-үш жылдан кейін нәтиже қандай көрсеткіштер бойынша бағаланады: бағалар, сатылым көлемі, өнімдердегі қант мөлшері немесе балалардың денсаулық көрсеткіштері бойынша ма?
RAEM.KZ ұстанымы қарапайым: балаларға арналған зиянды өнімдердің жарнамасын шектеу — орынды қадам. Тәтті сусындарға акциз де жұмыс істей алады, егер ол қант мөлшеріне байланысты болып, бизнесті рецептураны өзгертуге итермелесе. Бірақ салауатты саясат тыйымдардың санымен өлшенбейді.
Ол бала мектепте тегін су іше алатын, дұрыс тамақтана алатын және бір сағатты қауіпсіз қозғалыста өткізе алатын кезде ғана жұмыс істейді. Үкімет енді жарнамадан нені алып тастайтынын ғана емес, оның орнына не ұсынатынын да көрсетуі тиіс.
Әйтпесе, самокаттармен салыстыру бұл әңгімеге әлі талай рет оралады.
