Brent мұнайының бағасы 11 қыркүйекте бұған дейін $108-дан асқаннан кейін шамамен барреліне $105-қа дейін түсті. Шамалы төмендегеніне қарамастан, мұнай Қазақстанның 2026 жылға арналған бюджетінде бекітілген деңгейден шамамен екі есе қымбат болып қалуда.
Бағаның өсуі Иран төңірегіндегі қақтығыстың шиеленісуімен және Ормуз бұғазы арқылы жеткізілімдердің қысқаруымен байланысты. Бұл бағыт арқылы әлемдік мұнай саудасының едәуір бөлігі өтеді, сондықтан кез келген кідіріс бірден котировкаларға әсер етеді.
Қазақстан үшін қымбат мұнай экспорттық түсімнің, салық түсімдерінің және Ұлттық қор кірістерінің өсуін білдіреді. Дегенмен, әлемдік баға мен мемлекет кірісі арасындағы айырмашылық өндірілген баррель санын Brent бағасына қарапайым көбейтуден әлдеқайда күрделі.
Қазақстан бюджетке мұнайды $60 деп бекітті
2026 жылға арналған республикалық бюджет мұнайдың барреліне $60 бағасы және 1 долларға 540 теңге бағамы негізінде есептелген. Brent-тің қазіргі бағасы кезінде бюджеттік бағдармен айырмашылық шамамен $45-қа немесе 75%-ға жетеді.
Энергетика министрлігінің мәліметінше, 2025 жылы Қазақстан 78,7 млн тонна мұнай экспорттаған. Негізгі бағыт ретінде Каспий құбыр консорциумы (КҚК) қалды, ол арқылы 64,8 млн тонна жөнелтілді.
Егер өткен жылғы экспортты баррельге айналдырсақ, шамамен 575–580 млн баррель шығады. Жеткізілім көлемі өзгермеген жағдайда, мұнай бағасындағы әрбір қосымша $10 экспорттың әлеуетті жылдық құнын шамамен $5,8 млрд-қа арттырады.
Бюджеттік $60 бағдары мен қазіргі шамамен $105 баға арасындағы айырмашылық теориялық тұрғыда жылына шамамен $26 млрд қосымша жалпы экспорттық түсімге сәйкес келеді.
Бұл барлық сома Қазақстан бюджетіне түседі дегенді білдірмейді. Бұл есеп шығыстарды, Brent-ке жасалатын дисконттарды, көлік тарифтерін және мұнай жобаларындағы шетелдік акционерлердің үлестерін шегергенге дейінгі экспортталатын шикізаттың құнын көрсетеді. Мемлекеттің түпкілікті түсімдері салықтарға, экспорттық кедендік бажға, жер қойнауын пайдаланушылармен жасалған келісім шарттарына және жылдағы мұнайдың нақты орташа бағасына байланысты.
Мемлекет не алады
Қосымша мұнай кірістерінің бір бөлігі республикалық бюджетке салықтар мен экспорттық төлемдер арқылы түседі. Мұнай секторынан түсетін тікелей түсімдер сонымен қатар Ұлттық қорға бағытталады.
2026 жылы Ұлттық қордан кепілдендірілген трансферт 2,77 трлн теңге деңгейінде белгіленген. Бюджетті қалыптастыру кезінде мақсатты трансферттер жоспарланбаған. Егер мұнайдың жоғары бағасы сақталса, үкімет қор жинақтарын ұлғайтуға және мемлекеттік қаржыға түсетін қысымды азайтуға мүмкіндік алады.
Қымбат мұнай сондай-ақ елдің экспорттық түсімін және ішкі нарықта валюта ұсынысын қолдайды. Дегенмен теңге бағамы тек мұнай котировкаларына ғана байланысты емес. Оған импорт, сыртқы міндеттемелер бойынша төлемдер, Ұлттық Банк операциялары және Ұлттық қордан валюта сату көлемі әсер етеді.
Неліктен $105 мұнай — тек жақсы жаңалық емес
Мұнай кірістерінің өсуі белгілі бір тәуекелдермен қатар жүреді. Қымбат энергия әлемдік инфляцияны үдетеді, тасымалдау және өндіріс шығындарын арттырады. Бұл ірі орталық банктерді жоғары пайыздық мөлшерлемелерді ұзағырақ ұстауға мәжбүр етуі мүмкін.
11 қыркүйекте Азия қор нарықтары төмендеді: жапондық Nikkei 1,9%-ға, оңтүстіккореялық Kospi — 1,8%-ға, қытайлық Shanghai Composite — 1,2%-ға арзандады. Америкалық S&P 500 бір күн бұрын төртінші сауда сессиясын қатарынан төмендеумен аяқтады.
Қазақстан үшін бұл қарама-қайшы жағдайды білдіреді. Ел мұнай экспортынан көбірек ақша алады, бірақ сонымен бірге импорттың, жабдықтардың, логистиканың және шетелдік қаржыландырудың қымбаттауымен бетпе-бет келеді.
Сонымен қатар Қазақстан бағаның өсуіне ілесіп жеткізілімді лезде арттыра алмайды. Өндіру кен орындарының өндірістік мүмкіндіктерімен, ОПЕК+ шеңберіндегі міндеттемелермен және экспорттық бағыттардың өткізу қабілетімен шектелген. Өткен жылғы мұнай экспортының 80%-дан астамы КҚК арқылы өтті, бұл бір бағытқа тәуелділікті сақтап отыр.
Сондықтан $105 мұнайдың Қазақстан үшін басты әсері баға секірісінің ұзақтығымен айқындалады. Бірнеше күндік жоғары котировкалар бюджетті айтарлықтай өзгертпейді. Егер баға бірнеше ай бойы $100 шамасында сақталса, айырмашылық экспорттық түсімде, салық түсімдерінде және Ұлттық қор жинақтарында айқын байқалады.
Дереккөздер: Associated Press — мұнай бағасы және әлемдік нарықтардың жағдайы, Қазақстан Энергетика министрлігі — мұнай экспорты мен өңделуі.
