Фото: Kampus Production / Pexels
Қазақстанда зейнетақы активтерінің бір бөлігін Ұлттық банктің шешімімен жеке компанияларға беру ұсынылды. Бұл жағдайда салымшы басқарушыны өзі таңдамайды. Мұндай тетік Капитал нарығын дамытудың 2026–2030 жылдарға арналған бағдарламасында қарастырылған, деп хабарлайды inbusiness.kz (inbusiness.kz). Halyk Finance басқарма төрағасының кеңесшісі Мұрат Темірханов бұл ірі жеке компанияларды тартуға көмектеседі деп санайды. Әзірге бұл — ұсынылып отырған тетік. Ақшаны беру басталып кетті деуге негіз жоқ.
Зейнетақы ақшасын басқаратын компанияны кім таңдай алады
Бағдарламада жинақты инвестициялық портфельді басқарушыларға, қысқаша ИПБ-ларға берудің екі жолы қарастырылған. Бұлар — өздеріне сеніп тапсырылған қаражатты инвестициялайтын компаниялар. Бірінші жолы бойынша салымшы жинағын жеке басқарушыға беруді өзі шешеді.
Екінші жолы бойынша шешімді Ұлттық банк қабылдайды. Ол зейнетақы активтерінің бір бөлігін ақшаны инвестициялауды тапсыратын компаниялар арасында бөледі. Дәл осы нұсқада ақшаны жеке басқарушыларға беру кезінде әр салымшы компанияны бөлек таңдамайды.
Ұлттық банк компанияларды қалай таңдайды
Қаражатты лицензиясы бар қазақстандық басқарушылар арасында конкурс арқылы бөлу ұсынылды. Ол үшін портфельдегі акциялар мен облигациялардан тұратын бөліктерді жеке бөлу жоспарланған. Қаржы құжаттарында олар субпортфельдер деп аталады.
Ұлттық банк активтерді қай компанияға және қандай көлемде сеніп тапсыратынын анықтай алады. Темірхановтың айтуынша, осыған ұқсас тәсіл БЖЗҚ мен Ұлттық қордың валюталық активтерін шетелдік инвестициялық компанияларға бергенде қолданылып жүр.
Неліктен ақшаны салымшының шешімінсіз беру ұсынылды
Темірхановтың пікірінше, ерікті аударымдар арқылы жеке компанияларға әзірге жеткілікті зейнетақы қаражаты түспей отыр. Ол мұны салымшылардың сенімсіздігімен, белсенді болмауымен және қаржылық білімінің аздығымен байланыстырады. Бұл — қаржыгердің бағасы.
Оның ойынша, 2030 жылға қарай жеке басқарушылардың үлесін 20–30%-ға жеткізуге тек ерікті шешімдер жеткіліксіз. Ұлттық банк арқылы беру бұл үдерісті жеделдетуге тиіс. Салымшы үшін басты айырмашылық — компанияны кім таңдайтынында: өзі ме, әлде Ұлттық банк пе.
Жеке басқарушыларды кім бақылайды
Темірхановтың айтуынша, ИПБ-лар Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің, яғни ҚНРДА-ның қадағалауында. Қаржыгер қазіргі жүйе бұл компаниялардың жұмысын бақылауға мүмкіндік береді деп санайды.
Сонымен бірге ол басқарушыларға қойылатын талаптарды тым қатаң деп бағалайды. Оның пікірінше, бұл талаптар капитал нарығының дамуын тежейді. Қадағалаудың өзі болашақта табыс болатынын растамайды: ұсыныста зейнетақы активтерін басқару тәртібі туралы айтылған.
Көшуге қанша уақыт кетуі мүмкін
Темірханов төрт-бес жылдық өтпелі кезеңді ұсынады. Осы уақытта жеке компаниялар тәжірибе жинап, бедел қалыптастыра алар еді. Ал Ұлттық банк нәтижелерді бағалап, ең тиімді басқарушылардың қатысуын біртіндеп кеңейтер еді.
Қаржыгер мұндай тәсіл Қазақстанның қор нарығын қолдайды деп күтеді. Тағы бір болжамды нәтиже — зейнетақы ақшасын мемлекеттік жобаларға нарықтық емес шарттармен бағыттау мүмкіндігінің азаюы. Бұлар — күтілетін нәтижелер, әзірге қол жеткізілген нәтиже емес.
Қарапайым тілмен айтқанда
Зейнетақы ақшасының бір бөлігін Ұлттық банк өткізетін конкурс арқылы жеке компанияларға беру ұсынылды. Бұл жағдайда басқарушыны таңдау Ұлттық банктің шешіміне байланысты болады. Жинағыңызды қадағалап жүрсеңіз, қазір ұсыныс пен қолданыстағы тәртіпті ажырата білген жөн: бағдарлама туралы хабардың өзі ақшаңыз әлдеқашан берілді дегенді білдірмейді.
