Үкіметтің тапсырмасынан кейін ІІМ заңнамаға өзгерістер енгізу бойынша ұсыныстар дайындап жатыр. Repas граффити-қауымдастығы вандализммен және есірткі жарнамасымен күресті қолдайды, бірақ оларды заңды қалалық өнерден нақты ажыратуды сұрайды.
Қазақстанда граффити үшін бөлек ережелер мен жауапкершілік пайда болуы мүмкін.
21 қыркүйекте премьер-министр Олжас Бектенов ІІМ-ге заңнамаға өзгерістер енгізу бойынша ұсыныстар әзірлеуді тапсырды. Үкіметтің тұжырымы — қоғамдық орындарға залал келтіретін граффити түрлеріне тыйым салу.
Ішкі істер министрі Ержан Сәденов қоғамдық ғимараттар мен құрылыстарға жазулар мен суреттер салуға бөлек тыйым салуды және әкімшілік жауапкершілікті қарастыруды ұсынды.
Алайда дайын заң әлі жоқ. Алдағы тыйымның қалай тұжырымдалатыны суретшілер үшін басты мәселеге айналды.
Билік граффити туралы неге қайта сөз қозғады
Граффити бөлек емес, вандализм, қоғамдық кеңістіктердің жай-күйі және есірткі жарнамасы туралы үлкен блокта талқыланды.
Үкімет деректері бойынша, Қазақстанда еріктілермен бірлесіп 80 мыңға жуық есірткі граффитиі жойылған.
Есірткіні насихаттау және жарнамалау үшін 81 қылмыстық іс қозғалып, 19 адам сотталды. Тағы 11 қылмыстық іс мәдени мұра нысандары мен табиғи нысандарды қорлау бойынша тергелді.
Мәселе қазір де өзекті болып қалуда. Мәселен, 22 қыркүйекте Шымкент полициясы тергеу нұсқасы бойынша тұрғын үйлерге есірткі жарнамасы жазылған 15 жазу салған күдіктінің ұсталғанын хабарлады. Сол күні Қарағанды облысында полиция мен еріктілер Қарағанды, Теміртау және Балқашта осындай мыңнан астам жазуды бояп тастады.
Бірақ бұл жерде маңызды айырмашылық бар: есірткі жарнамасы, қасбеттегі кездейсоқ жазу және үлкен келісілген мурал техникалық тұрғыдан бірдей аэрозольді бояумен жасалуы мүмкін, алайда мәні мен құқықтық мәртебесі жағынан бұлар мүлдем бөлек нәрселер.
Repas: есірткі граффитиі, тег және мурал — әртүрлі құбылыстар
Repas граффити-қауымдастығының өкілдері тыйым салынған заттарды жарнамалаумен, мүлікті бүлдірумен және рұқсатсыз жазулармен күресу қажеттілігіне қарсы дауласпайды.
Олардың басты сұрағы — жаңа реттеуде мемлекет граффити деп нақты нені атайды.
Қауымдастық кемінде төрт санатты нақты бөлуді ұсынады:
— бөтеннің мүлкіндегі өз бетінше салынған жазулар мен суреттер;
— тыйым салынған заттардың жарнамасы;
— заңды street art;
— меншік иесінің келісімімен немесе келісілген жоба аясында жасалған муралдар мен public art-тың басқа түрлері.
«Тыйым салынған заттардың жарнамасы, өз бетінше салынған тег және суретшіге берілген қабырғада жасалған мурал — бұл табиғаты жағынан әртүрлі құбылыстар. Бізді қаланы таза, қауіпсіз және жайлы көру ниеті біріктіреді. Сондықтан болашақ ережелердің вандализм мен қалалық өнердің заңды түрлерін нақты ажыратуға мүмкіндік беруі өте маңызды», — деп атап өтті Repas өкілдері.
Қауымдастықтың пікірінше, суретшінің заңды жұмысы өз бетінше салынған суреттен қатты ерекшеленеді.
Суретші бетті алады, меншік иесімен немесе тапсырыс берушімен өзара іс-қимыл жасайды, жұмысты келіседі, қасбетті дайындайды, материалдар сатып алады және сурет салудың бүкіл процесін ұйымдастырады.
Яғни, «граффити» сөзінің астарында түнде рұқсатсыз пайда болған сурет те, толыққанды коммерциялық немесе қалалық жоба да жасырынуы мүмкін.
Суретшілер жаңа ережелерді талқылауға қатысқысы келеді
Repas жаңа норманы тек вандализммен күресу құралы ретінде әзірлеу жеткіліксіз деп есептейді.
Талқылауға суретшілерді, сәулетшілерді, урбанистерді, өнертанушыларды, заңгерлерді, жылжымайтын мүлік иелерін, бизнесті және мемлекеттік органдардың өкілдерін тартуды ұсынады.
Себебі street art пен public art баяғыда Қазақстанның қалалық ортасының бір бөлігіне айналған.
Муралдар тұрғын үйлерде, коммерциялық ғимараттарда, трансформаторлық қосалқы станцияларда және басқа да нысандарда пайда болуда. Оларға бизнес, девелоперлер және қалалық биліктің өзі тапсырыс береді.
Сондықтан Repas-тың басты сұранысын бір тұжырымға сыйғызуға болады: заңды өнерге кедергі келтірмей, заңсыз жазулармен күресу.
Бірақ бөтеннің мүлкін бүлдіргені үшін жаза қазірдің өзінде бар
Бөгде нысандарға рұқсатсыз сурет салу салдарсыз қалмайтыны жағдайды күрделендіре түседі.
ӘҚБтК-де бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру туралы 147-1-бап бар.
Егер әрекетте қылмыстық құқық бұзушылық белгілері болмаса, 50 АЕК мөлшерінде айыппұл не бес тәуліктен жиырма тәулікке дейінгі мерзімге әкімшілік қамаққа алу көзделген.
Оның үстіне, бұл санкциялар жақында ғана қатаңдатылған болатын.
2024 жылы 147-1-бап бойынша айыппұл 20-дан 50 АЕК-ке дейін, ал ең жоғары әкімшілік қамау 15-тен 20 тәулікке дейін арттырылды. ӘҚБтК-ге енгізілген дәл сол түзетулермен ғимараттарды, құрылыстарды, тұрғын үй-жайларды және қоғамдық орындардағы мүлікті қорлағаны үшін бөлек жауапкершілік қосылды.
Демек, басты заңдық сұрақ әлі ашық күйінде қалып отыр:
қолданыстағы нормалардың көмегімен істеу мүмкін емес қандай мәселені граффити туралы жаңа бап шеше алады?
Жауап тек түзетулер мәтіні жарияланғаннан кейін ғана белгілі болады.
Тағы бір парадокс бар: заңды граффити вандализмге қарсы қолданылады
Repas өкілдері мәселенің тағы бір қырына назар аударады.
Үлкен көркем жұмыстар міндетті түрде жаңа жазулардың пайда болуына себеп болмайды. Кейде керісінше болады.
RAEM.KZ бұған дейін сұхбат алған граффити-суретші Александр Ворончихин өз бақылаулары бойынша стрит-артистердің үлкен жұмыстары бар қабырғаларда тыйым салынған заттардың жарнамасы мен кездейсоқ жазулар сирегірек пайда болатынын айтады.
«Бұл мәлімдемелердегі негізгі тармақтардың бірі тыйым салынған заттардың жарнамасымен күрес болып табылады. Бұл, әрине, игі іс. Бірақ әлемдік тәжірибеден белгілі болғандай, граффити, стрит-артистердің үлкен жұмыстары бар қабырғаларда мұндай жарнамалар әлдеқайда сирек пайда болады».
Бұл статистикалық зерттеу емес, суретшінің бақылауы. Бірақ ол пікірталасқа тағы бір сұрақ қосады: бір түске боялған қабырға бұрыннан бар көркем жұмысы бар бетке қарағанда жаңа заңсыз жазулардан әрқашан жақсы қорғалған ба?
Ворончихин «стерильді өнерден» қауіптенеді
Суретші бастаманың өзіне Repas-қа қарағанда сыни көзқараспен қарайды.
Ворончихинның пікірінше, егер заңсыз суреттермен күрес қалалық өнердің мазмұнын реттеуге ұласып кетсе, проблема туындауы мүмкін.
«Мен оны түсінуден алшақ, әлемдік қоғамдастық мойындаған орасан зор мәдени қатпарды қабылдамайтын адамдар тарапынан жан-жақты мақұлданған «стерильді өнер» жасауға бағытталған кезекті ұмтылысты байқап отырмын».
Ол сондай-ақ 2024 жылғы заңнаманың қатаңдатылғанын да еске салады.
Мұнда суретшінің жады алдамады: өзгерістер шынымен қабылданған. Атап айтқанда, мүлікті қасақана бүлдіргені үшін санкциялар өсті және ғимараттар мен басқа да нысандарды қорлағаны үшін бөлек әкімшілік жауапкершілік пайда болды.
Бұл ретте Ворончихин ірі жұмыстар үшін ережелер мен келісімдердің қажеттілігін мойындайды.
Оның айтуынша, тұрғын және коммерциялық ғимараттардың қасбеттеріндегі үлкен бейнелер ұзақ жылдар бойы түрлі келісу рәсімдерінен өтіп келеді. Суретшінің сұрағы — ережелердің мүлде болуы керек пе дегенде емес, мемлекет өнердің мазмұнына қаншалықты терең араласуы керек дегенге саяды.
«Жаңа шектеулер мәселесіне артық кетпей, тақырыпты түсініп, жан-жақты қарайды деп сенемін».
Басты құжат әлі жоқ
Қазір «Қазақстанда граффитиге тыйым салу» туралы айту ертерек.
Үкімет ІІМ-ге ұсыныстар дайындауды тапсырды. Жаңа норманың жарияланған мәтіні әлі жоқ.
Сондықтан мыналар белгісіз:
жаңа тыйымға нақты қандай бейнелер ілігеді;
залал келтіру деп не саналады;
меншік иесінің келісімі жеткілікті бола ма;
заңды жұмыстар қалай қарастырылады;
және олар үшін мемлекеттік органдармен қосымша келісу қажет бола ма.
Вандализм мен есірткі жарнамасын заңды граффити мәдениетінен ажырату осы тұжырымдарға тікелей байланысты болады.
Repas бұл шектеуді түзетулер қабылданғанға дейін жасауды ұсынады.
Ворончихин дәл осы мәселені анағұрлым эмоционалды түрде тұжырымдайды: қала тек толық келісілген және қауіпсіз өнерге арналған кеңістікке айналмауы керек.
Ал билік енді граффитимен күрес туралы ауқымды тапсырманы нақты заңдық нормаға айналдыруы қажет.
Міне, сонда ғана Қазақстанда қабырғадағы сурет, қалалық өнер мен құқық бұзушылық арасындағы жаңа шекара қай жерден өтетіні белгілі болады.
